english


faniMani


Spis treści
Wspólna przestrzeń - wspólne decyzje
Ład przestrzenny i zrównoważony rozwój ? podstawy planowania przestrzennego
W kierunku zrównoważonego rozwoju miast
Hierarchia w planowaniu przestrzennym
Gdzie i kiedy mogą być podejmowane prace budowlane lub inne działania inwestycyjne?
Jakie podmioty biorą udział w opracowaniu planu miejscowego?
Czym jest i jak powstaje miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego?
Dlaczego udział mieszkańców w planowaniu przestrzennym jest tak ważny?
Czym jest partycypacja społeczna w planowaniu przestrzennym?
Jakie korzyści daje dialog?
Żeby decydować, trzeba wiedzieć jak
Materiały źródłowe wykorzystane w publikacji
Wszystkie strony

Ład przestrzenny i zrównoważony rozwój ? podstawy planowania przestrzennego

Biorąc pod uwagę podane poprzednio definicje i atrybuty planowania przestrzennego można stwierdzić, że zagospodarowanie przestrzenne to aktualny stan przestrzeni, wynikający z prowadzonej gospodarki przestrzennej jako konsekwencji planowania przestrzennego.

wprzestrzen wdecyzje02

Polskie ramy prawne zagospodarowania przestrzennego stanowi ustawa o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym z dnia 27 marca 2003r. Zgodnie z literą prawa planowanie przestrzenne polegające na przeznaczaniu terenów na określone cele oraz ustalaniu zasad ich zagospodarowania i zabudowy ma za podstawę swych działań przyjmować ład przestrzenny i zrównoważony rozwój.

W ustawie ład przestrzenny został zdefiniowany jako rozplanowanie przestrzeni, które stworzy harmonijną całość oraz uwzględni w uporządkowanych relacjach wszelkie uwarunkowania i wymagania funkcjonalne, społeczno-gospodarcze, środowiskowe, kulturowe oraz kompozycyjno-estetyczne. Natomiast rozwój zrównoważony definiowany jest w ustawie Prawo ochrony środowiska z dnia 27 kwietnia 2001r. jako rozwój społeczno-gospodarczy, w którym następuje proces integrowania działań politycznych, gospodarczych i społecznych, z zachowaniem równowagi przyrodniczej oraz trwałości podstawowych procesów przyrodniczych, w celu zagwarantowania możliwości zaspokajania podstawowych potrzeb poszczególnych społeczności lub obywateli zarówno współczesnego pokolenia, jak i przyszłych pokoleń.

Do scharakteryzowania i zastosowania paradygmatu rozwoju zrównoważonego służy koncepcja ładu zintegrowanego, postrzeganego jako suma pięciu ładów: ekonomicznego, społecznego, środowiskowego, przestrzennego i instytucjonalno-politycznego. Ład zintegrowany definiowany jest jako pozytywny stan docelowy zmian łączący w spójny, niesprzeczny sposób łady składowe i stanowi podstawę rozwoju zrównoważonego. Rozwój zrównoważony nie jest tożsamy z ładem zintegrowanym, gdyż pierwszy jest procesem, a drugi to stan docelowy wynikający ze zmian rozwojowych.

Wynika z tego, że ustawodawca ustanowił dwie podstawy planowania przestrzennego (ład przestrzenny i rozwój zrównoważony), które są ze sobą nierozerwalnie związane. Ład przestrzenny może być rozumiany jako jeden z wymiarów stanu docelowego osiągniętego na drodze rozwoju zrównoważonego. Jednak w praktyce planowania strategicznego wyodrębnia się w zależności od poziomu zarządzania trzy bądź cztery łady (przez włączenie ładu instytucjonalno-politycznego do ładu społecznego lub ładu przestrzennego do ładu środowiskowego).

Planowanie zintegrowane polega na zachowaniu równowagi pomiędzy:

  • przestrzennym zrównoważeniem (ład przestrzenny),
  • ekologiczną racjonalnością (ład ekologiczny lub środowiskowy),
  • społeczną akceptacją (ład społeczny),
  • ekonomiczną efektywnością (ład ekonomiczny).

wprzestrzen wdecyzje03

Ład zintegrowany jako zespolenie ładu gospodarczego, społecznego i środowiskowego (Borys T. 2011)

Ład środowiskowy wiąże się ściśle z pojęciem kapitału naturalnego oraz z zasadą jego trwałości. Zgodnie z Polityką Ekologiczną UE i Polityką Ekologiczną Państwa planowanie przestrzenne ma stworzyć warunki zapewniające ład środowiskowy i jego utrzymanie. Oznacza to konieczność realizacji takiej koncepcji planistycznej, która pozwoli posiadane dziedzictwo środowiska przyrodniczego utrzymać w nienaruszonym stanie, czyli pozwala przekazać posiadany kapitał, zawierający warunki dla zapewnienia jakości życia przyszłych pokoleń, co jest realizacją głównej zasady rozwoju zrównoważonego.

Do dziedzin ładu środowiskowego zalicza się: jakość planowania przestrzennego, ochronę przyrody i krajobrazu ? w tym różnorodności biologicznej, ochronę i zrównoważony rozwój lasów, ochronę gleb i ziemi, ochronę zasobów kopalin, ochronę wód powierzchniowych i podziemnych, ochronę przed powodzią, ochronę powietrza atmosferycznego i warunków klimatycznych, ochronę klimatu akustycznego, potencjał i wykorzystanie odnawialnych źródeł energii, bezpieczeństwo biologiczne, chemiczne, elektromagnetyczne i przeciwdziałanie awariom przemysłowym.

Spełnienie wymogów ustawowych planowania przestrzennego, czyli dochodzenie do zrównoważonego rozwoju w aspekcie środowiskowym powinno opierać się na mierzalnych cechach. Dlatego też mierzalność ładu środowiskowego w planowaniu przestrzennym ma kluczowe znaczenie. Jest to niełatwa sprawa, ponieważ mierzalność żąda wymiernego spojrzenia na to, co koncepcja zrównoważonego rozwoju w odniesieniu do ładu środowiskowego znaczy w rzeczywistości i w praktyce planistycznej. Służą do tego wypracowane i stosowane wskaźniki, które pozwalają na monitorowanie procesów i działań prowadzących do zrównoważonego rozwoju.

Większość danych wskaźnikowych odnosi się do skali krajowej i wojewódzkiej. Niewiele mierzalnych wskaźników stosuje się dla skali lokalnej - gminnej. Niewątpliwie wartościową propozycją jest grupa wskaźników ładu środowiskowego w Systemie Analiz Samorządowych (SAS), jednak ich słabą stroną jest bazowanie jedynie na danych statystycznych zawartych w Bazie Danych Lokalnych GUS, które nie są w stanie dostarczyć miar dla wszystkich dziedzin ładu środowiskowego.

wprzestrzen wdecyzje04

Dane niezbędne do tworzenia wskaźników wykorzystywanych przy przeprowadzaniu analiz i ocen w ramach sporządzania gminnych dokumentów planistycznych można uzyskać z prawidłowo wykonanych dokumentacji: inwentaryzacji planistycznej i opracowania ekofizjograficznego (podstawowego lub problemowego). Przedmiotem oceny jest zawsze obszar objęty studium gminnym lub planem miejscowym, z uwzględnieniem uwarunkowań, oddziaływań i powiązań zewnętrznych.

Aby uzyskać miarodajne dane i opracować na ich podstawie wskaźniki potrzebne jest określenie m.in.:

  • aktualnej liczby mieszkańców obszaru oraz zakładanej docelowej liczby jego mieszkańców na podstawie ustaleń planu;
  • aktualnej liczby gospodarstw domowych oraz przewidywanej liczby gospodarstw domowych po zrealizowaniu ustaleń planu,
  • aktualnej powierzchni zajmowanej przez zabudowę oraz docelowej powierzchni przeznaczonej pod zabudowę w planie,
  • aktualnej średniej intensywność zabudowy ? w tym średniej intensywność zabudowy na obszarach chronionych oraz docelowej średniej intensywności zabudowy na całym obszarze i na terenach objętych ochroną po zrealizowaniu ustaleń planu,
  • aktualnego udziału powierzchni biologicznie czynnej na obszarze objętym opracowaniem oraz udział tej powierzchni na całym obszarze według ustaleń planu,
  • aktualnego przeznaczenia terenów oraz planowane zmiany przeznaczenia ? w różnych kategoriach,
  • aktualnej długości dróg oraz długości dróg wyznaczonych w planie,
  • aktualnego średniego zużycie wody, energii elektrycznej, gazu i innych mediów na mieszkańca (w tym usługi, produkcja) oraz ich orientacyjnego zużycie będącego efektem realizacji ustaleń planu,
  • aktualnej ilości ścieków produkowanych i odprowadzanych do kanalizacji miejskiej (w tym ścieków odprowadzanych do kanalizacji ogólnospławnej), do wód i ziemi, a także ścieków gromadzonych w szambach oraz ilości ścieków produkowanych na obszarze po zrealizowaniu ustaleń planu,
  • aktualnej powierzchnia form ochrony przyrody oraz siedlisk objętych ochroną oraz powierzchni tych terenów po zrealizowaniu ustaleń planu,
  • aktualnej powierzchnia gruntów rolnych i leśnych oraz ich powierzchni po zrealizowaniu ustaleń planu.

Oczywiście powyższa lista niezbędnych danych do budowania wskaźników nie jest pełna. Ich rodzaj i ilość zależy od charakteru obszaru, jego cech i dominujących funkcji. Niektóre ze wskaźników obliczone na podstawie zebranych danych odnoszą się do konkretnego okresu ? np. roku.

Większość wskaźników środowiskowych powinna służyć do przeprowadzenia strategicznej oceny oddziaływania na środowisko projektu studium gminnego lub planu miejscowego.

Do oceny ładu przestrzennego na terenach zurbanizowanych trudno jest stworzyć kilka obiektywnych, syntetycznych wskaźników, które umożliwiałaby porównanie różnych miejscowości lub obszarów. Dlatego potrzebne jest stosowanie szeregu wskaźników odpowiadających poszczególnym komponentom definicji ładu przestrzennego oraz wyznaczenie wartości krytycznych tych wskaźników w zależności od wielkości ośrodków miejskich, dla których przygotowuje się diagnozę ładu przestrzennego.

Przy wyborze odpowiednich wskaźników ładu przestrzennego w mieście niezbędne jest uwzględnienie dwóch grup informacji: ilościowych oraz jakościowych. W przypadku zmiennych ilościowych, w sposób mierzalny i obiektywny można wyznaczyć i dokładnie określić takie parametry przestrzeni miejskiej, które będą opisywały ład i harmonię lub nieład i chaos przestrzenny.

wprzestrzen wdecyzje05

Biorąc pod uwagę definicje zawarte w ustawie o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym, można wyróżnić kilka kategorii zmiennych ilościowych, które są użyteczne przy opisywaniu a następnie przy ocenie zagospodarowania przestrzeni miejskiej:

  • zmienne opisujące cechy funkcjonalne, czyli poziom zróżnicowania funkcjonalnego danego terenu pod kątem udziału funkcji mieszkaniowych, produkcyjnych, usługowych, przemysłowych, wypoczynkowo-rekreacyjnych itd. przy czym małe zróżnicowanie funkcji uznawać za zjawisko negatywne, a duże zróżnicowanie jako pozytywne zjawisko,
  • zmienne społeczno-gospodarcze, czyli cechy opisujące poziom bezpieczeństwa mieszkańców (społecznego i socjalnego), dostępność infrastruktury społecznej, usług i innych obiektów decydujących o jakości życia,
  • zmienne środowiskowe, czyli zróżnicowanie zagospodarowania terenu pod względem udziału powierzchni zabudowanej i niezabudowanej, możliwości zachowania terenów o wysokich walorach przyrodniczych, określające m.in. następujące cechy: udział terenów zieleni publicznej i osiedlowej, zieleni urządzonej i nieurządzonej oraz zmienne opisujące jakość środowiska (np. źródła zanieczyszczeń i poziom zanieczyszczeń środowiska),
  • zmienne kulturowe, czyli opisujące walory kulturowe w oparciu o liczbę obiektów zabytkowych, jak również określających liczbę placówek kultury (muzea, kina, teatry, biblioteki, domy kultury itp.) na jednostkę powierzchni lub na liczbę osób przypadającą na jeden obiekt,
  • zmienne kompozycyjno-estetyczne, które dają możliwość zastosowania wielu wskaźników odnoszących się do formy, charakteru, układu i kompozycji przestrzennych, a także rozmieszczenia zabudowy o różnych funkcjach i przeznaczeniu np. mieszkaniowej (wielorodzinna i jednorodzinna, niska i wysoka, osiedla nieogrodzone i zamknięte, pojedyncze budynki rozproszone, koncentracja zabudowy).

Większość danych służących do wyznaczenia wskaźników ładu przestrzennego powinna pochodzić z poprawnie wykonanej inwentaryzacji urbanistycznej, z danych geodezyjnych i gospodarki nieruchomościami oraz z innych baz danych przestrzennych.

Wskaźniki stosowane w planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym są przedmiotem wielu opracowań i publikacji specjalistycznych. Warto z nich korzystać, bo podniesie to poziom dokumentacji planistycznej i ułatwi dialog wszystkich uczestników procesu planistycznego.



Poprawiony: 20 marca 2014
 
© Zabi