english


faniMani


Spis treści
Wspólna przestrzeń - wspólne decyzje
Ład przestrzenny i zrównoważony rozwój ? podstawy planowania przestrzennego
W kierunku zrównoważonego rozwoju miast
Hierarchia w planowaniu przestrzennym
Gdzie i kiedy mogą być podejmowane prace budowlane lub inne działania inwestycyjne?
Jakie podmioty biorą udział w opracowaniu planu miejscowego?
Czym jest i jak powstaje miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego?
Dlaczego udział mieszkańców w planowaniu przestrzennym jest tak ważny?
Czym jest partycypacja społeczna w planowaniu przestrzennym?
Jakie korzyści daje dialog?
Żeby decydować, trzeba wiedzieć jak
Materiały źródłowe wykorzystane w publikacji
Wszystkie strony

W kierunku zrównoważonego rozwoju miast

 Zrównoważone planowanie i projektowanie ? szczególnie w miastach, powinno być traktowane jako norma. Wynika to przede wszystkim ze zjawisk obserwowanych w ośrodkach miejskich, takich jak: kurczenie się terenów zieleni, rabunkowe dysponowanie przestrzenią, rozlewanie się zabudowy na tereny niezurbanizowane, zaburzony bilans wodny wynikający z dominujących sztucznych nawierzchni i budowania ?w dół", wszechobecny hałas i zanieczyszczenie powietrza, występowanie wielu czynników wywołujących liczne choroby cywilizacyjne ? alergie, nowotwory, itp.

wprzestrzen wdecyzje06

Podane przykłady nie wyczerpują listy licznych problemów i ich skutków. Dlatego każdy projektant, niezależnie od specjalności, powinien oszczędnie gospodarować dobrami naturalnymi, odpowiedzialnie kształtować przestrzeń ? traktowaną jako wspólne dobro nieodnawialne, aby zapewnić mieszkańcom godne warunki życia ? w tym dobrą jakość środowiska miejskiego.

Polskie miasta od dawna zmagają się z wieloma procesami stymulowanymi zarówno przez mechanizmy zewnętrzne, jak i wewnętrzne.

Do głównych problemów należą w szczególności ucieczka zamożniejszych mieszkańców z centrów miast, a tym samym degradacja obszarów centralnych, postępująca dekapitalizacja infrastruktury technicznej oraz powstające ogromne rozbieżności w rozwoju miast dużych i średnich. Coraz większe problemy stwarza sprostanie wymogom rozwoju zrównoważonego. Zbyt niskie wydatki inwestycyjne - skierowane w miastach przede wszystkim na modernizację i renowację przestarzałej infrastruktury powodują, że duża część z nich utraciła zdolność do skutecznego pokonywania barier strukturalnych. Jednocześnie te miasta, które mimo barier rozwojowych stały się atrakcyjne w jakimś zakresie dla inwestorów, nie są w stanie zaspokoić rosnących oczekiwań mieszkańców dotyczących jakości życia. Podstawowym wyzwaniem polskich miast staje się zatem zaspokajanie zbiorowych potrzeb powiększających się społeczności miejskich, przy jednoczesnej redukcji zużycia zasobów per capita. Problemem jest też kwestia wdrażania w praktyce istniejących koncepcji rozwojowych oraz podejmowania decyzji związanych z funkcjonowaniem jednostek terytorialnych opartych na nowoczesnych metodach zarządzania, zgodnie z teorią rozwoju zrównoważonego.

Potrzeba zmiany modelu rozwoju miast jest przedmiotem wielu strategii, inicjatyw i porozumień. Mimo to nie jest łatwo wprowadzać je w życie i stosować w praktyce urbanistycznej. Należą do nich postulaty zawarte w ?Nowej Karcie Ateńskiej" przyjętej przez Europejską Radę Urbanistów w 2003r. w Lizbonie. Nadano jej podtytuł ?Wizja miast XXI wieku". Proponowany w niej nowy model miasta europejskiego, o silnych powiązaniach funkcjonalnych, zakłada, że kompleksy przyrodnicze kontynentu europejskiego, będą skutecznie chronione przed ekspansją sieci obszarów zurbanizowanych. Miasta przyszłości mają cechować się wzrostem dobrobytu i jakości życia ich mieszkańców, harmonijnie łączyć środowisko zurbanizowane ze środowiskiem przyrodniczym. Realizację tych postulatów autorzy ?Karty" widzą we wdrażaniu polityki zrównoważonego rozwoju w planowaniu przestrzennym, jako dziedzinie interdyscyplinarnej, a także w podniesieniu rangi działań na rzecz racjonalnego wykorzystania przestrzeni w miastach oraz poszanowania środowiska.

W styczniu 2006r. Komisja Europejska przyjęła ?Strategię tematyczną dla środowiska miejskiego" (COM 2005/718). Jej celem jest poprawa jakości życia w dużych miastach przy zastosowaniu zintegrowanego podejścia do zarządzania środowiskiem, w tym promowanie zrównoważonego rozwoju obszarów miejskich oraz transportu miejskiego. ?Strategia" koncentruje się między innymi na problemach związanych z zanieczyszczeniem powietrza i emisją gazów cieplarnianych, z hałasem i dużym natężeniem ruchu na arteriach komunikacyjnych, z bezładną zabudową miejską i nieracjonalnym gospodarowaniem przestrzenią, z rosnącą ilością odpadów oraz ścieków. ?Strategia" wspiera również bardziej skuteczne wdrażanie obowiązujących przepisów prawnych, także tych dotyczących jakości powietrza oraz hałasu. Dokument poddany został tzw. ocenie oddziaływania, dotyczącej społecznych, ekonomicznych oraz środowiskowych konsekwencji jej wprowadzenia.

wprzestrzen wdecyzje07

Środki proponowane w ramach ?Strategii" mają na celu skuteczniejsze wdrożenie istniejących polityk i prawodawstwa UE w zakresie ochrony środowiska miejskiego na poziomie lokalnym. Mają służyć wspieraniu władz lokalnych przy stosowaniu zintegrowanego podejścia do gospodarki miejskiej oraz zachęcać państwa członkowskie do wykorzystywania możliwości oferowanych na poziomie UE.

Wsparciem merytorycznym i wymianą dobrych praktyk ma służyć władzom lokalnym specjalny portal internetowy utworzony na serwerze ?Europa". Ponadto, nowością proponowaną przez ?Strategię" jest umożliwienie wykorzystania środków z Funduszu Spójności w celu wsparcia inwestycji, które poprawią jakość środowiska miejskiego.

Kolejne deklaracje wyraziły państwa członkowskie UE w 2007r. w ?Karcie Lipskiej", która wzywa do skoordynowanych działań wspierających politykę zintegrowanego rozwoju miejskiego, ze szczególnym uwzględnieniem nowoczesnych sieci infrastrukturalnych, wyższej wydajności energetycznej, czystego transportu miejskiego, integracji imigrantów oraz szczególnej troski o najuboższe dzielnice. Karta oparta jest na zasadach zawartych w ?Porozumieniu bristolskim" z 2005 roku, w którym ustanowiono ramy wspólnego europejskiego podejścia do zrównoważonego rozwoju społeczności, łączącego dobrobyt gospodarczy ze sprawiedliwością społeczną (IP/07/705).

Wszystkie propozycje zawarte w tych dokumentach nie określają instrumentów ich wdrażania i kontroli, w tym przełożenia na rozwiązania prawne.

Zadania dotyczące realizacji zasad zrównoważonego rozwoju miast zostały zdefiniowane w wielu ważnych, racjonalnych i powszechnie znanych dokumentach, jak: ?Druga Karta Ateńska", ?Agenda 21", ESDP, ?Agenda Habitat", ?Deklaracja Kongresu Urban 21" czy w dokumentach II i III Światowego Forum Urbanistycznego ONZ w Barcelonie i Vancouver. Odkrywanie nowych rozwiązań i zasad jest zbędne. Konieczne jest natomiast wybranie z bogatego zasobu obecnej wiedzy - racjonalnych rozwiązań i ich praktyczne wdrożenie. Powinny one służyć ochronie wrażliwych ekosystemów miast.

Problemy polskich miast biorą się ze złych decyzji politycznych, które przekładają się na regulacje prawne. Skutkami tego stanu rzeczy są:

  • nieskuteczna kontrola planistyczna i urbanistyczna procesów rozwoju,
  • brak właściwej ochrony interesu publicznego w przestrzeni miast, zwłaszcza dewastacja terenów zieleni i straty zasobów komunalnych,
  • chaotyczna urbanizacja stref podmiejskich i nieracjonalne dewastowanie terenów rolnych i leśnych, zwłaszcza w miastach i wokół wielkich miast,
  • rosnący dyktat prywatnego kapitału i deweloperów, którzy w praktyce decydują o polityce rozwoju miast,
  • brak skutecznej i racjonalnej polityki rozwoju miast.

wprzestrzen wdecyzje08

Nie od dziś wiadomo, że polski system planowania przestrzennego wymaga naprawy. Kolejne projekty ustawy planistycznej, która miałaby zapobiegać niekorzystnym zjawiskom, trafiają do kosza. Zjawiska te mogą zaskakiwać, bowiem Polska ma długie i piękne tradycje planowania miast. Plan urbanistyczny Warszawy został sporządzony w roku 1918, a Towarzystwo Urbanistów Polskich powstało już w roku 1923, jako jedna z pierwszych zawodowych organizacji w Europie. Jednak w roku 1945, planowanie stało się politycznym instrumentem nowej władzy i osiągnęło niezwykły zakres kontroli nad miastem, równocześnie jednak opresyjny charakter socjalistycznego planowania zdyskredytował samą ideę planowania miast. Ta spuścizna spowodowała osłabienie instytucji planistycznych i instytucji kontroli urbanistycznej.

Planowanie przestrzenne w Polsce jest procesem trudnym, gdyż staje do konfrontacji z demokratycznymi zasadami zarządzania, konstytucyjną ochroną praw właściciela oraz z prawami ekonomiki rynkowej i populistyczną filozofią wielu polityków. Praktyka wykazała, że planowanie przestrzenne traktowane jest instrumentalnie i służy dysponentowi przestrzeni. Okazało się także, że społeczeństwo, a w konsekwencji klasa polityczna, nie są zainteresowane problemami miast i gospodarką przestrzenną. W roku 2007, formalnie i praktycznie, lokalni politycy otrzymali olbrzymią władzę w sferze urbanistyki i problemów miejskich, nie zawsze wykorzystując ją dla dobra swoich wyborców, a pozycja zawodowa urbanisty i planisty przestrzennego ograniczona została do roli wykonawcy woli lokalnych polityków lub deweloperów i inwestorów. Jednak dla większości terenów polskich miast nie opracowano miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego, gdyż daje to lokalnym działaczom i inwestorom pole swobodnego działania, nieskrępowanego ani planami ani zasadami racjonalnej urbanistyki. Właśnie z tego powodu rola i pozycja planisty przestrzennego utraciła swe znaczenie, gdyż zdany jest na dobre relacje z władzami lokalnymi i na preferencje inwestorów.

Na dodatek właściciel nieruchomości uzyskał prawną ochronę w tak szerokim zakresie, że możliwe jest nieraz blokowanie rozwoju miasta i racjonalnych inwestycji przez pojedynczych, prywatnych właścicieli, a biznesmen i inwestor ? formalnie i praktycznie ? zarządza rozwojem miasta, bowiem inwestując może dyktować gdzie, co i jak będzie budowane. W takim układzie potrzebne jest większe zaangażowanie mieszkańców i społeczeństwa w zarządzaniu rozwojem miast.

Główne cele polityki przestrzennej miast są określone i podobne we wszystkich systemach politycznych: ochrona interesu publicznego i praw obywatela, ochrona zasobów i funkcjonowania środowiska przyrodniczego i dorobku kulturowego miast, wspieranie rozwoju gospodarczego i poprawa warunków życia mieszkańców. O ich realizacji decyduje spójność stanowionych celów z decyzjami politycznymi i gospodarczymi. Poprawa sytuacji polskich miast wymaga przywrócenia spójności i równowagi w głównych obszarach aktywności miejskiej:

  • pomiędzy rozwojem gospodarczym miast a ochroną walorów i funkcji ich środowiska przyrodniczego,
  • pomiędzy działaniami publicznego sektora a aktywnością przedsiębiorcy, inwestora i właściciela nieruchomości,
  • pomiędzy dobrem wspólnym i interesem prywatnym,
  • pomiędzy swobodami obywatelskimi i bezpieczeństwem mieszkańców oraz społecznymi i publicznymi walorami przestrzeni,
  • pomiędzy partnerstwem wspólnot i dynamizmem jednostki,
  • pomiędzy bogactwem miasta i prywatnym zyskiem.

Innymi wyzwaniami i problemami są: słaba kontrola społeczna, wadliwe i niespójne prawo pozostawiające szeroki margines swobody władzom publicznym, upolitycznienie miast przy braku merytorycznego wpływu urzędników na podejmowane decyzje. Dodatkowy problem stanowi manipulowanie pojęciem ?ładu przestrzennego", dla osiągania doraźnych korzyści.

Polityka przestrzenna ze względu na swoje odniesienie do przestrzeni, która leży w polu zainteresowania każdego obywatela, opiera się na całościowym spojrzeniu na funkcjonowanie systemów społeczno-gospodarczych i przyrodniczych. Stąd wynika jej pozorny ?wszystkoizm" i trudności w jej zaakceptowaniu jako polityki koordynującej i integrującej sfery innych polityk, a sytuowanie jej jako jednego z mniej ważnych działów jest strukturalnym błędem.

wprzestrzen wdecyzje09

Szczególne znaczenia w polityce urbanizacyjnej ma racjonalne i oszczędne wykorzystanie terenów miast, według zasady ?miasta zwartego". Wymaga też stosowania zasad zrównoważonego rozwoju w praktyce planistycznej, wykorzystując diagnozę stanu środowiska i ocenę predyspozycji obszaru do zagospodarowania wykonanych w ramach opracowania ekofizjograficznego. Rozstrzygnięcia planistyczne powinny brać pod uwagę ocenę ?kosztów zewnętrznych" rozwoju miasta, bezpieczeństwo ekologiczne rozwiązań i efektywność zużywanych zasobów ? w tym przestrzeni, gdyż ekonomiczne równoważenie rozwoju miasta winno zawierać rachunek zysków i strat, konkurencyjność oraz gwarancje wysokiej jakości i ekonomicznych walorów przyjmowanych rozwiązań.

Jednak w praktyce planistycznej przeważają tendencje do sektorowego rozwiązywania problemów, oparte na branżowości prawa. Następuje więc dalsze osłabianie koordynacyjnych funkcji planów zagospodarowania przestrzennego. Żeby poprawić sytuację i udoskonalić system planowania przestrzennego potrzebna jest dobra diagnoza stanu i determinacja ze strony elit politycznych. Kolejne ?protezy prawne" mające doprowadzić do poprawy zagospodarowania i przyspieszenia inwestycyjnego, nie zmienią sytuacji, gdyż nie proponują rozwiązań systemowych.



Poprawiony: 20 marca 2014
 
© Zabi