english


faniMani


Źródła i zakres informacji o środowisku jako podstawa prawidłowego prognozowania.

Wojciech Dmuchowski

Ogród Botaniczny Centrum Zachowania Różnorodności Biologicznej PAN,

Pierwsza Warszawska Agenda 21.

Informacje o stanie środowiska i zachodzących w nim zmianach są podstawą wszelkich działań związanych z wieloma dziedzinami życia i są niezbędnym elementem wszelkich opracowań oddziaływania na środowisko, planowania przestrzennego i prognozowania. Działanie polegające na zdobywaniu, gromadzeniu i udostępnianiu danych o środowisku określane są mianem - Monitoring Środowiska.

W Polsce został mocą ustawy sejmowej ?O Inspekcji Ochrony Środowiska? powołany Państwowy Monitoring Środowiska (Ustawa z dnia 20 lipca 1991 r. o Inspekcji Ochrony Środowiska. Dz.U. 91.77.335 z dnia 29 sierpnia 1991 r.). Rozdział 4 ustawy mówi o utworzeniu Państwowego Monitoringu Środowiska. Ustawodawca zobowiązał PIOŚ m.in. do:

  • zorganizowania: krajowych, regionalnych (wojewódzkich) i lokalnych sieci monitorowania środowiska;
  • zobowiązał organy administracji rządowej oraz samorządowej, prowadzące rejestry, wykazy, pomiary, analizy i obserwacje stanu środowiska, do nieodpłatnego udostępniania danych o stanie środowiska uzyskanych w trakcie ich działalności dla potrzeb państwowego monitoringu środowiska;
  • informowanie społeczeństwa o stanie środowiska;
  • udostępnia organom administracji rządowej oraz organom samorządu terytorialnego wyników badań i obserwacji oraz oceny;
  • laboratoria zajmujące się pomiarami stanu środowiska powinny posiadać wdrożony system jakości.

Państwowy Monitoring Środowiska (PMŚ) wg ustawy jest systemem pomiarów, ocen i prognoz stanu środowiska, realizowanym przez jednostki organizacyjne administracji państwowej i rządowej, organy gmin, jak również przez szkoły wyższe i podmioty gospodarcze.

System ten obejmuje część badań związanych z oceną zagrożeń i kondycji środowiska, wyselekcjonowaną z licznego zbioru programów badawczych realizowanych w kraju. Badania składające się na PMŚ muszą spełniać warunki cykliczności, unifikacji (bądź porównywalności) metodyk i aparatury pomiarowej oraz unifikacji interpretacji.

Cel: zwiększanie skuteczności działań na rzecz ochrony środowiska poprzez zbieranie, analizowanie i udostępnianie danych dotyczących stanu środowiska i zmian w nim zachodzących.

W tym sformułowaniu mieści się:

  1. Wspomaganie (informacjami) procesów decyzyjnych na każdym szczeblu zarządzania.

    W myśl ustawy informacje z monitoringu powinny być dostępne dla: instytucji państwowych, samorządów i firm zajmujących się problematyka środowiskową. Dane z monitoringu ze względu na ich teoretycznie bardzo dobrą wiarygodność, powinny stanowić podstawę do wszelkich opracowań związanych z planowaniem przestrzennym, ocenami oddziaływania na środowisko itp. W praktyce instytucje zajmujące się monitoringiem środowiska przekazują Głównemu Urzędowi Statystycznymi tylko podstawowe informacje, a za szczegółowe żądają wysokich opłat, jak np. Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej, lub odmawiają w ogóle udostępnienia ich. Problem ten wymaga rozwiązania przez władze centralne lub nawet na drodze ustawowej.

  2. Informowania społeczeństwa o stanie środowiska, które w systemie prawnym demokratycznego państwa jest nie tylko przedmiotem ochrony ale i podmiotem współdecydującym o kierunkach działań.

    W Polsce społeczeństwo jest zdecydowanie niedostatecznie informowane o stanie środowiska. Brak jest ogólnie dostępnych publikacji opracowanych w sposób zrozumiały i atrakcyjny dla wszystkich. Dotyczy to również materiałów o środowisku przeznaczonych dla dzieci. Skutkuje to niskim poziomem edukacji ekologicznej i sprzyjającym dość powszechnej opinii o bardzo złym stanie środowiska w Polsce, rzutującej bezpośrednio na stan zdrowotny społeczeństwa.

Monitoring środowiska

Państwowy Monitoring Środowiska jest systemem składającym się z bloków i podsystemów:

  1. Blok jakość środowiska - imisja:
    • powietrze;
    • wody powierzchniowe;
    • wody podziemne;
    • gleba i ziemia
    • hałas
    • promieniowanie jonizujące
    • pola elektromagnetyczne
    • lasy
    • przyroda
    • monitoring zintegrowany
  2. Blok emisja:
    • powietrze
    • woda
    • odpady
  3. Oceny i prognozy.

Obecnie poza Państwowym Monitoringiem Środowiska znalazły się dwa bloki, które w myśl teorii monitoringu powinny wchodzić w jego skład:

  • Zasoby naturalne i struktury przyrodnicze;
  • Warunki hydrometeorologiczne i klimatyczne.

Dane z podsystemów bloku jakość środowiska stanowią podstawę dla opracowania prognoz środowiskowych i planowania przestrzennego.

W podsystemie zanieczyszczenie powietrza nie uwzględnia się stosownych w innych krajach (np. USA, Skandynawia) metod bioindykacyjnych i psywnych monitorów. W Polsce jedynie w monitoringu lasów wykorzystuje się te metody (monitoring techniczny, stałe powierzchnie obserwacyjne).

Organizacja monitoringu w Polsce nie uwzględnia wyodrębnionego monitoringu powierzchni ziemi. Powierzchnia ziemi jest przedmiotem wielu badań ale nie funkcjonuje on jako kompleksowy program składający się z dwóch elementów: przestrzennego i branżowego. Powinien on obejmować następujące podsystemy:

  • Monitoring terenów rolnych ? obecnie funkcjonuje jako monitoring gleb uprawnych, w bardzo ograniczonym zakresie i nie obejmuje terenów wsi, nieużytków, zalesień śródpolnych, małych zbiorników wodnych (nieuwzględnianych w monitoringu wód powierzchniowych) itp.
  • Monitoring terenów leśnych ? prawdopodobnie jeden z najlepiej zorganizowanych monitoringów w Polsce i to zarówno w części przestrzennej jak i branżowej (monitoring stanu zdrowotnego). Odrębnym zagadnieniem jest system udostępnianiem danych dla instytucji nie związanych z gospodarką leśną.
  • Monitoring terenów zurbanizowanych praktycznie w Polsce nie funkcjonuje. Organizowane są pewne jego elementy ale ze względu na niedotrzymywanie standardów (np. jakość pomiarów, cykliczność, udostępnianie danych) nie mogą być uznawane jako monitoring. Brak tego monitoringu stanowi jedna z przyczyn trudności przy opracowywaniu prognozy oddziaływania na środowisko w procedurze i praktyce planowania miejscowego i mają wpływ na niską merytoryczną ich jakość.
  • Monitoring przyrody ożywionej opary jest na podstawowych aktach prawnych:
    • Ustawa o ochronie przyrody umieszcza monitoring przyrody w ramach monitoringu środowiska (z dnia 16 kwietnia 2004 r. Art. 112).
    • Dyrektywa Siedliskowa (Dyrektywa Rady Nr 92/43 z 1992 r. w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory), wymaga monitorowania (dosłownie "nadzoru") stanu zachowania siedlisk przyrodniczych i gatunków.
    • Dyrektywa Siedliskowa (Dyrektywa Rady Nr 92/43 z 1992 r. w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory), wymaga monitorowania (dosłownie "nadzoru") stanu zachowania siedlisk przyrodniczych i gatunków ? ?Dyrektywa Ptasia?, Europejska Sieć Ekologiczna Natura 2000 (w Polsce wyznaczanie obszarów tej sieci nie zostało zakończone)
    • Konwencja o różnorodności biologicznej (Rio de Janeiro dnia 5 czerwca 1992r., Dz.U.02.184.1532 z dnia 6 listopada 2002 r.). Art. 7 konwencji zachęca Strony Konwencji do - m.in. - monitorowania elementów różnorodności biologicznej, z uwzględnieniem tych elementów, które wymagają pilnych działań ochronnych oraz mają największą potencjalną wartość dla zrównoważonego użytkowania, monitorowania skutków procesów i działań, które mają lub mogą mieć znaczny, negatywny wpływ na ochronę i zrównoważone użytkowanie różnorodności biologicznej oraz gromadzenia i opracowania wyników identyfikacji i monitoringu. Zgodnie z Konwencją o różnorodności biologicznej, monitoring przyrodniczy powinien objąć wszystkie poziomy bioróżnorodności: różnorodność ekosystemową, gatunkową i genetyczną.

Państwowy Monitoring Środowiska w podsystemie monitoring przyrody nie rejestruje wielu danych niezbędnych do opracowań środowiskowych na poziomie lokalnych czy regionalnych. Na szczeblu regionalnym Wojewódzki Konserwator Przyrody realizuje zadania określone ustawą o ochronie przyrody i o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym. Zakres działań Konserwatora związanych ocenami oddziaływania na środowisko i planowaniem przestrzennym obejmuje:

  • Ustanawianie form ochrony przyrody oraz sprawowanie nadzoru nad przestrzeganiem określonym ustawą zakazów w stosunku do tych form.
  • Prowadzenie spraw związanych z ochroną gatunkową zwierząt, roślin i grzybów.
  • Udział w tworzeniu Europejskiej Sieci Ekologicznej Natura 2000 wynikający z przepisów Unii Europejskiej.
  • Koordynowanie funkcjonowania obszarów Natura 2000 oraz sporządzanie projektów planów ochrony dla tych obszarów.
  • Wydawanie uzgodnień i opinii związanych z realizacją planów i projektów przedsięwzięć na obszarach Natura 2000, w zakresie wynikającym z przepisów ustawy o ochronie przyrody i ustawy Prawo Ochrony Środowiska.
  • Wydawanie oświadczeń organu odpowiedzialnego za monitorowanie obszarów sieci Natura 2000 odnośnie przedsięwzięć finansowanych z środków Unii Europejskiej (realizowanych w ramach Zintegrowanego Programu Operacyjnego Rozwoju Regionalnego oraz INTERREG).
  • Prowadzenie dokumentacji stanu przyrody, rejestru rezerwatów przyrody i parków krajobrazowych, obszarów chronionego krajobrazu, pomników przyrody, stanowisk dokumentacyjnych, zespołów przyrodniczo-krajobrazowych i użytków ekologicznych.
  • Uzgadnianie projektów: studiów uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gmin, miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego, planów zagospodarowania przestrzennego województw, w części dotyczącej parku krajobrazowego i jego otuliny oraz obszaru chronionego krajobrazu.
  • Uzgadnianie decyzji ustalających lokalizację inwestycji celu publicznego oraz decyzji o warunkach zabudowy w odniesieniu do obszarów objętych ochroną na podstawie przepisów o ochronie przyrody (z wyłączeniem parków narodowych).
  • Wydawanie zaświadczeń i opinii o zgodności planu działalności rolno-środowiskowej z planem ochrony bądź celami ochrony danego obszaru chronionego.

    Wydawanie decyzji ustalającej warunki prowadzenia robót polegających na regulacji wód oraz budowie wałów przeciwpowodziowych, a także robót melioracyjnych, odwodnień budowlanych, oraz innych robót ziemnych zmieniających stosunki wodne na terenach o szczególnych wartościach przyrodniczych, zwłaszcza na terenach, na których znajdują się skupienia roślinności o szczególnej wartości z punktu widzenia przyrodniczego, terenach o walorach krajobrazowych i ekologicznych, terenach masowych lęgów ptactwa, występowania skupień gatunków chronionych oraz tarlisk, zimowisk, przepławek i miejsc masowej migracji ryb i innych organizmów wodnych.

Wydawanie decyzji ustalającej warunki prowadzenia robót polegających na regulacji wód oraz budowie wałów przeciwpowodziowych, a także robót melioracyjnych, odwodnień budowlanych, oraz innych robót ziemnych zmieniających stosunki wodne na terenach o szczególnych wartościach przyrodniczych, zwłaszcza na terenach, na których znajdują się skupienia roślinności o szczególnej wartości z punktu widzenia przyrodniczego, terenach o walorach krajobrazowych i ekologicznych, terenach masowych lęgów ptactwa, występowania skupień gatunków chronionych oraz tarlisk, zimowisk, przepławek i miejsc masowej migracji ryb i innych organizmów wodnych.

Jak widać z powyższego zestawienia najważniejsze informacje można uzyskać w Urzędzie Wojewódzkim, a jego sprawne działanie i gotowość do udzielania informacji są decydujące przy opracowywaniu prognoz oddziaływania na środowisko w procedurze i praktyce planowania miejscowego.

W Polsce badania związane z monitoringiem przyrody prowadzona są bardzo szeroko. Wykonują je: szkoły wyższe instytuty naukowe i organizacje pozarządowe. Wyniki tych prac często nie są rejestrowane i dotarcie do nich jest utrudnione, a powinny być wykorzystywane opracowaniu prognoz.

W Polsce informacje o środowisku gromadzone przez administracje państwową i samorządowe są przeważnie niewystarczające do konstruowania prawidłowych prognoz oddziaływania na środowisko i planowaniu przestrzennym. Niejednoznaczna jest również procedura udostępnianie danych już istniejących i zawodzi również szeroko rozumiana informacja Często konieczne jest wykonywanie szczegółowych uzupełniających ekspertyz i badań, dotyczących konkretnego projektu.

Odrębnym zagadnieniem jest wykorzystanie biomonitoringu i metod bioindykacyjnych w opracowaniach środowiskowych. Metody te, nie stanowią konkurencji dla metod technicznych ale są doskonałym ich uzupełnieniem i często pełnią samodzielne funkcje nie do zastąpienia innymi metodami. W Polsce biomonitoring i metody bioindykacyjne nie są niestety w pełni doceniane i wykorzystywane. W innych bogatszych krajach np.: w USA, krajach skandynawskich, Holandii czy Wielkiej Brytanii ich wykorzystanie jest nieporównanie większe. Najczęściej stosowanymi metodami są:

  • Określanie akumulacji metali ciężkich w mchach (rosnących) jako wskaźnik zanieczyszczenia powietrza;
  • Metoda ?moss-bag? (woreczkowa) 0kreślanie akumulacji metali ciężkich w mchach (transplantowanych) jako wskaźnik zanieczyszczenia powietrza;
  • Metoda oceny stopnia zanieczyszczenia środowiska na podstawie określenia składu chemicznego igieł sosny zwyczajnej (świerka pospolitego) rekomendowana przez Międzynarodowy Program Ochrony Środowiska ONZ (UNEP);
  • Badania modelowe tytoniu jako wskaźnik zanieczyszczenia powietrza ozonem.

Wszelkie opracowania środowiskowe muszą być oparte o jak najszersze dane o stanie środowiska i kierunkach jego zmian. Zebranie tych informacji nie jest łatwe i wymaga korzystania ze źródeł instytucjonalnych ale również z wszelkich rozproszonych informacji. Znacznym ułatwienie jest Internet ale jego wykorzystywanie wymaga znacznego krytycyzmu, ostrożności i doświadczenia.

Poprawiony: 19 października 2010
 
© Zabi