english


faniMani


Żydzi Warszawy - Wycieczka po żydowskiej Warszawie
Spis treści
Żydzi Warszawy
Wycieczka po żydowskiej Warszawie
Wszystkie strony

Wycieczka po żydowskiej Warszawie

foto11

Jan Jagielski oprowadza wycieczki po żydowskiej Warszawie, 2007 r.
(foto. Jolanta Pawlak)

O obecności i działalności Żydów na ziemiach polskich świadczy wiele pamiątek. Okrywając te ślady można wiele dowiedzieć się o historii Żydów i wiele nauczyć. Pierwsze udokumentowane wzmianki o warszawskich Żydach pochodzą z 1414 roku. Już w XV wieku jednym z ważniejszych traktów w Warszawie była ulica Żydowska, łącząca Wąski Dunaj z Rynkiem.

Do czasu edyktu króla Zygmunta Starego z 1527 roku, który zakazywał Starozakonnym osiedlania się w samym mieście, społeczność żydowska rozwijała się bez większych przeszkód.

Od 1775 roku Żydzi uzyskali prawo osiedlania się i wznoszenia domów w prawobrzeżnej, praskiej części Warszawy. W 1765 roku na Pradze mieszkało tylko 70 Żydów, a według danych z 1792 roku było ich już 892, czyli 14,5% mieszkańców ówczesnej Pragi. Dlatego bogaci Żydzi budowali okazałe kamienice w okolicy dworca Petersburskiego położonego przy ul. Wileńskiej. Na ulicy Ząbkowskiej i w jej sąsiedztwie znajdowały się liczne domy modlitewne i mykwy. Na ulicy Szerokiej (dziś ks. Kłopotowskiego) znajdowała się wspaniała okrągła synagoga, ocalała z pożogi wojennej, jednak w okresie PRL-u nie została ona odbudowana lecz rozebrana.

foto12

Budynek dawnej mykwy położony w sąsiedztwie nieistniejącej synagogi
przy ul. Kłopotowskiego (foto. Jolanta Pawlak)

W pobliżu synagogi, na ul. Jagiellońskiej, znajdował się Izraelicki Dom Sierot, na którym do dziś widnieje napis: ?Gmach Wychowawczy Warszawskiej Gminy Starozakonnych im. Michała Bergsona?. Dziś w tym budynku mieści się lalkowy Teatr Baj.

Według niektórych historyków prawobrzeżną Warszawę żydowską stworzył bankier Szmul Zbytkower (Józef Samuel Jakubowicz), którego folwark znajdował się na Pradze.

Z jego inicjatywy pod koniec XVIII wieku powstał Kirkut Żydowski na Bródnie, przeznaczony na pochówki ubogich Żydów. Ale spoczywają tu również przedstawiciele znakomitych rodów, m.in. Szmul Zbytkower czy Abraham Stern ? wynalazca triangułu mierniczego i młockarni. Stern był też pradziadkiem Antoniego Słonimskiego. Tu spoczywają także rodziny Bergsonów, Nissenbaumów, Sonnenbergów. W czasie II wojny światowej Niemcy zdewastowali cmentarz, a macewy wykorzystali do budowy dróg i lotnisk. Z 300 tys. grobów zachowało się 3000 macew, które po wojnie posłużyły jako materiał budowlany przy odbudowie Warszawy. Fragmenty płyt nagrobnych można znaleźć w wielu miejscach miasta np. jako krawężniki lub pergole. W latach 80. dzięki Fundacji Nissenbaumów, nekropolię częściowo uporządkowano i ogrodzono.

Za sprawą koneksji Szmula Zbytkowera i dzięki jego kapitałowi na Pradze rozwijała się społeczność żydowska z jej tradycjami i obyczajami stając się ważnym elementem wielokulturowego krajobrazu ówczesnej Warszawy. Gmina żydowska na Pradze była głównym skupiskiem ludności żydowskiej.

Wydarzeniem, które zakończyło się tragicznie dla ludności żydowskiej na Pradze była Insurekcja Kościuszkowska. Na wezwanie Tadeusza Kościuszki warszawscy Żydzi stanęli do walki z okupantem. We wrześniu 1794 roku Berek Joselewicz rozpoczął organizowanie pułku, na co otrzymał środki z Kasy Narodowej. Pułk został sformowany w ciągu czterech tygodni i przetrwał aż do rzezi Pragi. Rosjanie z zemsty za udział ludności żydowskiej w obronie Pragi, rabowali ich mienie i mordowali bezbronnych ludzi. Podczas rzezi Pragi w 1794 roku ofiarą kozaków padli przede wszystkim Żydzi. Zginęli prawie wszyscy żydowscy ochotnicy walczący w szeregach pułku (ok. 500 osób). Joselewicz uszedł z życiem.

Po rzezi Pragi pozostało tu jedynie 564 Żydów, a w 1796 roku odnotowano na Pradze 1513 mieszkańców wyznania mojżeszowego.

foto13

Dom Modlitewny w sąsiedztwie Bazaru Różyckiego na podwórzu
posesji przy ul. Targowej 50/52 (foto. Jolanta Pawlak)

Oprócz zamożnych, mieszkały na Pradze rzesze żydowskiej biedoty.

W rejonie Pragi pierwszą synagogę wzniesiono w 1807 roku. Była to drewniana budowla. Na jej miejscu w 1835 roku powstała murowana synagoga w kształcie rotundy, zaprojektowana przez Józefa Grzegorza Lessla. W całej Europie była tylko jedna podobna świątynia. Jej fundatorem był wnuk Szmula Zbytkowera, Gabriel Bereksohn. Budynek przetrwał II wojnę światową, lecz decyzją władz komunistycznych został rozebrany w 1961 roku. Dziś w miejscu synagogi znajduje się wzgórek na placu zabaw dla dzieci znajdujący się między ul. Jagiellońską i ul. Kłoporowskiego.

Od 1806 roku przepisy kolejnych rządów ? pruskich i rosyjskich, a później polskich ? zakazywały Żydom zamieszkania w miejscach reprezentacyjnych stolicy. Poza nielicznymi wyjątkami ? osób wykształconych i zamożnych ? społeczność żydowska skupiała się na Muranowie i Grzybowie, na Powiślu i na Pradze. Przemieszczaniu się Żydów do różnych rejonów Warszawy towarzyszyło przenoszenie i zakładanie świątyń. Najwięcej bożnic chasydzkich, które utrzymywane były przez zwolenników licznych cadyków mieściło się przy ul. Franciszkańskiej. W 1856 roku było ich w tym rejonie ok. 20. W okresie międzywojennym ich liczba wzrosła do 35. Były to zwykle pojedyncze sale modlitewne.

Społeczność postępowych Żydów polskich, zwykle wykształconych w Szkole Rabinów założonej w Warszawie w 1826 roku, wznosiła własne synagogi. Pierwsza powstała na Nalewkach w 1852 roku. Wielka synagoga na Tłomackiem, wzniesiona w 1878 roku przez Leandra Marconiego, powstała z inicjatywy postępowych Żydów Polskich i spolonizowanych Żydów Niemieckich osiadłych w Warszawie. Budowla była wkomponowana we wcześniejszą zabudowę Corraziego przy pl. Bankowym. Była to jedna z najwspanialszych budowli warszawskich drugiej połowy XIX wieku. W synagodze organizowano koncerty muzyki synagogalnej, które przyciągały rzesze miłośników ? także katolików.

foto14

Wielka Synagoga na Tłomackiem. Obecnie na jej miejscu stoi ?błękitny
wieżowiec?. Z lewej strony widoczny budynek Głównej Biblioteki Judaistycznej,
w której mieści się obecnie Żydowski Instytut Historyczny.

Hitlerowcy wysadzili w powietrze synagogę w symbolicznym akcie zagłady powstania w getcie warszawskim 16 maja 1943 roku.

Po wybudowaniu wielkiej synagogi na Tłomackiem gmach bożnicy na Daniłowiczowskiej przebudowany został na teatr, który działał do 1887 roku pod nazwą ?Mały?. Sale modlitwy istniały także na pl. Muranowskim i na ulicach Miłej, Wołyńskiej, Pawiej i Dzielnej. Panował tu prawdziwy żydowski rejwach. Najbardziej zdominowane przez kupców i drobnych przedsiębiorców zdominowane były Nalewki i Franciszkańska. W Śródmieściu największe skupisko bożnic znajdowało się na Pańskiej, Grzybowskiej, Twardej i Krochmalnej. Największa, schowana na podwórku posesji przy ul. Gnojnej 5, znana jako synagoga Hallego, działała od 1840 roku. Tu mieszkali najbardziej pobożni Żydzi.

Z pożogi wojennej ocalała tylko synagoga Nożyków, przy ul. Twardej, zbudowana w latach 1898-1902 dzięki fundatorom ? małżeństwu nożyków. W synagodze mogło się pomieścić 565 osób, a lepsze miejsca były licytowane. W czasie okupacji służyła jako magazyn, dlatego, choć ograbiona i zniszczona, przetrwała. Odremontowano ją dopiero w roku 1977, a otwarto 8 kwietnia 1983 roku.

W okresie międzywojennym Warszawę zamieszkiwała największa gmina Żydowska w Europie. Skupiała ona ponad 30% wszystkich mieszkańców Warszawy, czyli ponad 300 tys. osób. Wśród nich najmniejszą grupą byli zasymilowani, wykształceni i zamożni Żydzi należący do inteligencji i burżuazji. Większość stanowili chasydzi. Pomiędzy dwoma skrajnymi grupami znajdowali się zwykli tradycyjni ortodoksi. W obrębie każdej z tych grup istniały dodatkowe podziały ze względu na status majątkowy czy wykształcenie.

Na Pradze miejscową specjalnością społeczności żydowskiej ? oprócz handlu i rzemiosła 0 był handel końmi. W centralnej części dzielnicy znajdowały się dwa place targowe, na których handlowano końmi (rejon dzisiejszej ul. Okrzei i teren pomiędzy ulicami Floriańską i Jagiellońską).

foto15

Wnętrze synagogi Nożyków podczas święta chanuki (foto. Jolanta Pawlak)

Żydzi inwestują na Pradze w budowę nowych kamienic ? przyczyniając się do rozwoju dzielnicy, ale nabywają także wiele domów przy ul. Ząbkowskiej i ul. Targowej. W centralnej części Pragi uformowały się w XX wieku dwie wyraźne dzielnice żydowskie oddzielone ul. Targową. Po stronie zachodniej obok synagogi i mykwy powstaje Gmach Wychowawczy Gminy Starozakonnych im. Michała Bergsona. W latach 1924-1926 wzniesiony został Żydowski Dom Akademicki położony przy ul. Sierakowskiego 7. Imponujący gmach wg projektu Henryka Stifelmana, przeznaczony był dla 300 studentów. W latach 30. mieszkał tu Menachem Begin, studiujący prawo na Uniwersytecie Warszawskim.

Druga enklawa żydowska na wschód od ul. Targowej znajdowała się w kwartale między ulicami Brzeską, Ząbkowską, Kijowską i Targową. Ząbkowska nazywana była ?Nalewkami Pragi?, gdzie znajdowało się centrum żydowskiego handlu.

W 1921 roku Żydzi stanowili w różnych rejonach Pragi od 20% do 40%. Według szacunków z 1928 roku znajdowało się tu 38 domów modlitwy, przeważnie w zaadaptowanych do tego celu mieszkaniach i specjalnych salach (m.in. przy ul. Ząbkowskiej 11). Dom modlitewny znajdował się przy ul. Targowej 50.52.

W latach 1927-1938 nastąpił spadek liczby ludności żydowskiej na Pradze o ok. 4%, co spowodowane było ich emigracją.

Intelektualiści, artyści i naukowcy Żydowscy należeli do elity intelektualnej Warszawy. Uczestniczyli aktywnie w życiu kulturalnym stolicy. Za sprawą Samuela Olgerbranda, Salomona Loewentala, Michała Arcta i Jakuba Mortkowicza stali się najważniejszymi przedstawicielami słowa drukowanego w Polsce. Dzięki wsparciu finansowemu i organizacyjnego Żydów powstała Filharmonia \warszawska, gdzie później rozwijali swój talent Grzegorz Fitelberg i Władysław Szpilman. Nie można przecenić ich udziału przy tworzeniu Muzeum Rolnictwa i przemysłu, Biblioteki Publicznej i Politechniki Warszawskiej.

Klimat przedwojennej żydowskiej Warszawy wspaniale oddał piewca i kronikarz tamtych czasów, laureat Nagrody Nobla, Isaac Bashevis Singer.

Przedwojenna Warszawa to miasto licznych kabaretów, teatrów i wytwórni filmowych. Trudno sobie wyobrazić ich działalność bez takich postaci jak: Marian Hemar, Julian Tuwim, Konrad Tom czy Andrzej Włast. A to tylko niektórzy z licznej plejady warszawskich artystów. Wśród warszawskich twórców, artystów, naukowców, literatów, architektów czy lekarzy było bardzo wielu zasymilowanych Żydów. Trudno wyobrazić sobie obraz ówczesnego miasta bez ich udziału w krajobrazie kulturowym. O tym jak liczną stanowili społeczność świadczą m.in. żydowskie cmentarze, z największym w Europie cmentarzem przy Okopowej.

Cmentarz Żydowski w Warszawie przy ul. Okopowej (dawniej Gęsia), założony został w 1799 roku. Jest jednym z największych cmentarzy żydowskich w świecie i stanowi materialny i duchowy pomnik społeczności żydowskiej w Polsce wymordowanej przez hitlerowców w latach okupacji. Zajmuje ponad 33 ha. Pochowano na nim ok. 250 tys. osób. Spoczywają tu rabini i cadycy, duchowi mistrzowie chasydyzmu, krzewiciele języka hebrajskiego, twórcy literatury, prasy i teatru w języku jidisz, wielcy pisarze - Perec, Anski, Stryjkowski, zasłużeni aktorzy - Estera Rachel Kamińska, Chewel Buzgan, historyk - prof. Majer Bałaban, twórca języka esperanto - dr Ludwik Zamenhof. Pochowani są tu również ludzie uważający się za Polaków pochodzenia żydowskiego - Szymon Askenazy, Feliks Perl, Leon Berenson. Są tu groby wybitnych przemysłowców, lekarzy, adwokatów, inżynierów, działaczy społecznych, m.in. prezesa Gminy Żydowskiej w Getcie Warszawskim - inż. Adama Czerniakowa i jego żony dr Felicji Czerniakow. W masowych mogiłach z czasów wojny złożono prochy tysięcy bezimiennych ofiar getta. Cmentarz jest nadal czynny.

foto16

Fragment Cmentarza Żydowskiego przy ul. Okopowej ? stara kwatera
grzebalna z zabytkowymi macewami (foto. Jolanta Pawlak)

Dla narodu żydowskiego II wojna światowa była największą tragedią i symbolem zagłady. Już kilka miesięcy po zajęciu Warszawy, Niemcy nakazali Żydom noszenie opasek z gwiazdą Dawida, zakazali wejścia do parków, korzystania z pociągów, tramwajów oraz nieoznakowanych restauracji. W połowie kwietnia 1940 roku zaczęto wznosić mur odgradzający teren przyszłego getta od reszty miasta.

foto17

Warszawa, ul. Lubeckiego - widok od strony ul. Gęsiej w kierunku
Pawiej. Zdjęcie pochodzi z Archiwum Ringelbluma (WAR1298):
http://www.jewishinstitute.org.pl/pl/edukacja/public

Pół roku później teren tez nazwano ?izolowanym obszarem epidemiologicznym?. Na 340 ha zamknięto ok. 450 tys. Żydów, w tym ok. 145 tys. przeniesionych z innych części miasta (m.in. z Pragi) i z miejscowości podwarszawskich. Nędza, głód i choroby dziesiątkowały mieszkańców getta. Od lipca 1942 roku wywieziono ponad 300 tys. mieszkańców getta do obozu zagłady w Treblince. Na początku 1943 roku na niewielkim obszarze położonym w sąsiedztwie Umschlagplatzu, pozostało ok. 70 tys. osób zatrudnionych w zakładach pracy przymusowej. Na początku kwietnia 1943 roku działacze Żydowskiego Związku Wojskowego kierowanego przez Dawida Moryca Apfelbauma oraz Żydowskiej Organizacji Bojowej pod przywództwem Mordechaja Anielewicza i Marka Edelmana, zdecydowali o podjęciu walki z hitlerowcami. W dniu 19 kwietnia 1943 roku ? w wigilię święta Paschy ? wybuchło powstaniemw getcie warszawskim. Nie miało ono żadnych szans wobec miażdżącej przewagi uzbrojonych okupantów.

24 kwietnia powstańcy zmuszeni zostali do wycofania się do bunkrów, a 8 maja padł bunkier dowództwa, w którym poległ komendant Anielewicz i inni członkowie sztabu. Rozproszone oddziały walczyły jeszcze w gruzach getta przez następne 8 dni. Garstka ocalałych powstańców ewakuowała się kanałami na stronę aryjską. Upadek powstania hitlerowcy obwieścili 16 maja 1943 roku wysadzając w powietrze Wielką Synagogę Warszawską na Tłomackiem. Potem wypalone getto zrównali z ziemią. Co roku Fundacja Shalom organizuje uroczyste obchody rocznicy powstania w Getcie Warszawskim.

foto18

Warszawa. Most oddzielający duże i małe getto nad ul. Chłodną.
Zdjęcie pochodzi z Archiwum Ringelbluma (WAR1330):
http://www.jewishinstitute.org.pl/pl/edukacja/public

foto18

Most nad ul. Chłodną łączący małe i duże getto
(po lewej stronie), 1942(W043):
http://www.jewishinstitute.org.pl/pl/edukacja/public

Na podstawie:

  1. Katarzyna Majcherczyk, ?Bejt olam ? Dom wieczności?, Stolica nr 2, luty 2008;
  2. Janusz Sujecki, ?Ludność żydowska Pragi do drugiej wojny światowej? [w:] ?Warszawskiej Pragi dzieje dawne?, Warszawa 2006;
  3. Cmentarz Żydowski przy Okopowej (http://www.jewishcem.waw.pl/polish)

Więcej informacji na temat kultury, historii i tradycji Żydów warszawskich:

  1. Cmentarze: http://www.jewishcem.waw.pl; http://www.beisolam.jewish.org.pl; http://www.kirkuty.xip.pl;
  2. Getto warszawskie: http://warszawa.getto.pl; http://www.e-warszawa.com/e-warszawa/getto-warszawskie;
  3. Historyczne miejsca: http://www.um.warszawa.pl/zmh/wstep.htm; http://www.jewishinstitute.org.pl;
  4. Społeczność żydowska w Polsce: http://www.jewish.org.pl; http://www.zydziwpolsce.edu.pl;
  5. Religia: http://www.warszawa.jewish.org.pl;


Poprawiony: 19 października 2010
 
© Zabi