english


faniMani


Żydzi Warszawy
Spis treści
Żydzi Warszawy
Wycieczka po żydowskiej Warszawie
Wszystkie strony

Historia Żydów w Warszawie - kalendarium

XI w. - Pierwsze wzmianki o Żydach na Mazowszu.

1237 - Wzmianka o stałym osadnictwie Żydów w Płocku.

1414 - Najstarszy dokument potwierdzający obecność Żydów w Warszawie. Mieszkali na Starym Mieście, między ulicami Wąskim Dunajem i Piekarską. Tu mieli swoją synagogę, a ich cmentarz znajdował się już poza murami miasta, prawdopodobnie w okolicy ul. Bednarskiej.

1483 - Pierwszy pogrom Żydów. Bolesław IV Mazowiecki wypędza ich z miasta

1525 - Książę Janusz Mazowiecki ponownie wypędza Żydów z miasta.

1527 - Po śmierci Janusza, ostatniego księcia mazowieckiego, Mazowsze zostaje włączone do Korony. Król Zygmunt Stary wydaje przywilej "de non tolerandis Judaeis" dla Warszawy i Mazowsza.

1775 - Uchwała sejmu zachęcająca Żydów do osiedlania w całym województwie mazowieckim z wyłączeniem miasta Warszawy. Żydzi osiedlają się na Pradze, w okolicy obecnej ul. Jagiellońskiej.

1775 - Marszałek Koronny Stanisław Lubomirski nakazuje konfiskować Żydom towary oraz burzyć ich domy i sklepy w podwarszawskich jurydykach Nowy Potok i Nowa Jerozolima.

1780 - Szmul Zbytkower uzyskuje zezwolenie na założenie cmentarza żydowskiego na Pradze.

1785 - Usunięcie Żydów z jurydyk Leszno, Pociejów, Tłomackie.

1794 - Żydzi biorą udział w powstaniu kościuszkowskim. Berek Joselewicz tworzy konny pułk składający się żołnierzy żydowskich.

1795 - Po trzecim rozbiorze Polski Prusacy zezwolili Żydom na stałe osiedlanie się w Warszawie. Ludność żydowska liczyła wówczas ok. 6000 osób (ok. 8,6% mieszkańców).

1799 - Zostaje założona warszawska gmina żydowska.

1806 - Gmina warszawska otrzymała zezwolenie na założenie własnego cmentarza za rogatkami Wolskimi, na zachód od okopów miejskich (ob. ul. Okopowa); przy ul. Daniłowiczowskiej powstaje pierwsza synagoga postępowa.

1809 - Dekret o utworzeniu tzw. rewiru żydowskiego w dzielnicy północnej przez wprowadzenie ulic egzymowanych, na których Żydom nie wolno było zamieszkiwać.

1814 - Otwarcie pierwszej drukarni żydowskiej w Warszawie.

1819 - Pierwszym rabinem gminy warszawskiej zostaje Szlomo Zelman Lipszyc (1765-1839).

1820 - Ludność żydowska Warszawy liczyła ok. 22 000 osób (ok. 22% mieszkańców); pierwsze trzy rządowe szkoły elementarne dla dzieci żydowskich.

1826 - W Warszawie osiedla się Icchak Meir Alter (1789-1866), od 1859 r. cadyk w Górze Kalwarii; powstaje rządowa Szkoła Rabinów, kierowana do 1852 r. przez Antoniego Eisenbauma, następnie przez Jakuba Tugendholda do zamknięcia w 1862 r.

1827 - Księgarz Jan Glucksberg (1784-1859) wydał "Przewodnik po Warszawie".

1830 - Żydzi warszawscy biorą udział w powstaniu listopadowym w szeregach Gwardii Narodowej, tworząc Gwardię Miejską Starozakonnych.

1841 - Matias Rosen (1807-1865), bankier, zostaje przewodniczącym Dozoru Bóżniczego (Gminy Żydowskiej).

1856 - Ludność żydowska Warszawy liczyła 41 000 osób (26,3% mieszkańców); naczelnym rabinem gminy warszawskiej zostaje rabin krakowski Ber Meisels (1798-1870).

1858 - Księgarz Samuel Orgelbrand (1810-1868) rozpoczął wydawanie w 28 tomach pierwszej polskiej encyklopedii.

1861 - Żydzi biorą udział w demonstracjach patriotycznych przed powstaniem styczniowym. Michał Landy (1844-1861) ginie od kul w demonstracji na pl. Zamkowym, podnosząc padający krzyż.

1862 - Rozpoczyna się wydawanie hebrajskiego czasopisma "Ha-Cefira" (Jutrzenka), założonego przez Chaima Zeliga Słonimskiego (1810-1904); zostają zniesione wszelkie ograniczenia prawne w stosunku do ludności żydowskiej w Królestwie Polskim.

1863 - Udział Żydów w powstaniu styczniowym. Henryk Wohl (1836-1907) pełnił funkcję dyrektora Wydziału Skarbu przy Rządzie Narodowym.

1871 - Prezesem gminy warszawskiej został znany lekarz Ludwik Natanson.

1876 - Z funduszy rodzin Bersonów i Baumanów wybudowano szpital dla dzieci żydowskich.

1878 - Została wybudowana Wielka Synagoga na Tłomackiem, zwana postępową, dzieło Leandra Marconiego.

1879 - Otwarto Warsztaty dla Nauki Rzemiosł Warszawskiej Gminy Starozakonnych - pierwsza żydowska szkoła zawodowa w Królestwie Polskim.

1881 - W grudniu miał miejsce pogrom ludności żydowskiej w Warszawie.

1887 - Ludność żydowska Warszawy liczyła 150 000 osób (34,3% mieszkańców).

1895 - Utworzenie szkoły mechaniczno-technicznej przez Hipolita Wawelberga (1844-1901) i jego szwagra Stanisława Rotwanda.

1902 - Wybudowanie nowego szpitala żydowskiego na 1174 łóżek przy ul. Dworskiej.

1905 - Utworzenie Muzeum Żydowskiego ze zbiorów judaików Mathiasa Bersona.

1906 - W Warszawie odbywa się pierwsza konferencja syjonistów z zaboru rosyjskiego; w zamachu na podkomisarza policji carskiej zginął członek Organizacji Bojowej PPS Baruch Szulman (1885-1906).

1908 - Ukazuje się pierwszy numer "Hajnt" (Dzisiaj) dziennika w języku jidisz.

1910 - Ukazuje się pierwszy numer "Der Moment" (Chwila) dziennika w języku jidisz.

1912 - Towarzystwo "Pomoc dla Sierot" wybudowało przy ul. Krochmalnej dom dla ok. 100 sierot, którego kierownikiem został Janusz Korczak.

1914 - Ludność żydowska Warszawy liczyła 337 000 Żydów (38,1% mieszkańców).

1915 - W Warszawie powstaje sportowy klub Makabi; umiera wybitny pisarz, klasyk literatury jidisz Icchak Lejb Perec (1852-1915).

1917 - W Warszawie odbywa się pierwsza krajowa konferencja partii Mizrachi (syjonistów ortodoksów).

1921 - Ludność żydowska Warszawy liczyła 310 322 Żydów (33,1% mieszkańców).

1923 - Ukazuje się pierwszy numer "Naszego Przeglądu", największego dziennika żydowskiego w języku polskim. Wydawano 13 czasopism w języku żydowskim, 7 w języku polskim, 11 w hebrajskim.

1925 - Umiera w Warszawie "matka teatru żydowskiego" Ester Rachel Kamińska. W Warszawie działało 9 teatrów żydowskich.

1927 - Powstaje Żydowski PEN-Club; zmarł Feliks Perl, współzałożyciel PPS, redaktor "Robotnika".

1928 - Utworzono Instytut Nauk Judaistycznych, kierowany przez Majera Bałabana, i Mojżesza Schorra.

1929 - Powstaje Zrzeszenie Pisarzy i Dziennikarzy Żydowskich. Jego członkami byli: laureat Nagrody Nobla Isaac Bashevis Singer, Szalom Asz, Matatiahu Szoham.

1931 - Ludność żydowska Warszawy liczyła 352 659 osób (30,1% mieszkańców).

1936 - Wybudowano przy ul. Tłomackie gmach Biblioteki Judaistycznej, w którym znalazł swą siedzibę Instytut Nauk Judaistycznych.

1937 - Powołano komisaryczny zarząd gminy żydowskiej z przewodniczącym Maurycym Mayzelem.

1 IX 1939 - Wybuch drugiej wojny światowej.

12-13 IX 1939 - W żydowski Nowy Rok wyjątkowo ciężkie bombardowania dzielnicy żydowskiej.

23 IX 1939 - Stefan Starzyński, prezydent Warszawy, mianował Adama Czerniakowa prezesem Gminy Żydowskiej.

23 X 1939 - Powołanie Judenratu z Adamem Czerniakowym jako przewodniczącym.

26 X 1939 - Rozporządzenie władz niemieckich o przymusie nieodpłatnej pracy ludności żydowskiej.

28 X 1939 - Według przeprowadzonego spisu w Warszawie mieszkało 359 827 Żydów.

1 XII 1939 - Nakaz noszenia na prawym ramieniu opasek z gwiazdą Dawida.

22-29 III 1940 - W czasie świąt wielkanocnych rabowanie sklepów i bicie Żydów.

29 V 1940 - Utworzenie Żydowskiej Samopomocy Społecznej.

15 XI 1940 - Zamknięcie dzielnicy żydowskiej 3-metrowymi murami. Uwięziono ok. 350 000 osób na 307 ha.

18 IX 1941 - Zmniejszenie obszaru getta.

14 X 1941 - Rozporządzenie władz niemieckich o karaniu śmiercią Żydów, którzy bez upoważnienia opuszczą wyznaczoną dzielnicę.

16 II 1942 - Drewniany most nad ul. Chłodną przeznaczony dla ruchu pieszego między "małym" a "dużym" gettem.

22 VII 1942 - Rozpoczęcie z terenu Umschlagplatzu (ul. Stawki) deportacji do ośrodka zagłady w Treblince.

23 VII 1942 - Adam Czerniakow, przewodniczący Judenratu, popełnia samobójstwo

6 VIII 1942 - Do ośrodka zagłady wysłano domy sierot z getta, w tym także Janusza Korczaka i jego podopiecznych.

12 VIII 1942 - Zlikwidowano "małe" getto. Pozostałe osoby przesiedlono na teren "dużego" getta.

16 VIII 1942 - Wydano ok. 35 000 kart pozwalających na prace w getcie i uratowanie przed deportacją.

15 IX 1942 - Niemcy zakończyli akcję deportacyjną. Wywieziono ok. 300 000 osób. W szczątkowym getcie pozostało ok. 60 000 osób, z tego ponad 20 000 nielegalnie.

X 1942 - Tworzy się w getcie Żydowski Komitet Narodowy.

XII 1942 - Utworzenie Żydowskiej Organizacji Bojowej (ŻOB) i jej sztabu z Mordechajem Anielewiczem jako komendantem.

XII 1942 - Przy Delegaturze Rządu konstytuuje się Rada Pomocy Żydom "Żegota", w skład której wchodzą przedstawiciele polskich organizacji politycznych i mandatariusze stronnictw żydowskich.

18 I 1943 - Niemcy podejmują nową akcję wysiedleńczą. Zorganizowane grupy ŻOB stawiają zbrojny opór i Niemcy przerywają wysiedlanie.

19 IV 1943 - Wkraczające oddziały niemieckie zostają zaatakowane przez żydowskich bojowców. Wybucha powstanie.

8 V 1943 - Niemcy zdobywają bunkier ŻOB na ul. Miłej 18. Komendant Mordechaj Anielewicz z grupą bojowców popełnia samobójstwo.

10 V 1943 - Kanałami wychodzi z getta grupa 30 bojowców ŻOB.

16 V 1943 - Generał Jürgen Stroop własnoręcznie wysadza Wielką Synagogę jako znak swego zwycięstwa nad walczącymi w getcie Żydami.

23 VII 1943 - Niemcy na ul. Gęsiej zakładają obóz koncentracyjny z więźniami z Auschwitz do prac porządkujących na terenie getta.

3 XI 1943 - W akcji Erntefest Niemcy mordują więźniów obozów pracy w Trawnikach, Poniatowej i na Majdanku w większości pochodzących z getta warszawskiego wywiezionych tam po powstaniu.

VIII-IX 1944 - Wielu spośród ponad 10 tys. ukrywających się po "aryjskiej stronie" Żydów bierze udział w walkach powstania warszawskiego.

IX 1944/1945 - W wyzwolonej Pradze na ul. Jagiellońskiej i Targowej działa Komitet Żydowski, do którego ściągają ocaleni Żydzi.

X-17 I 1945 - Grupy Żydów ukrywają się w ruinach miasta do wkroczenia wojsk radzieckich i polskich.

21 VII 1945 - Zostaje otwarta synagoga przy ul. Jagiellońskiej, zburzona w 1961 r.

IX 1945 - Zabezpieczona prowizorycznie synagoga Nożyków staje się znów miejscem modłów.

1 I 1946 - Ludność żydowska Warszawy liczyła 18 tysięcy osób.

1946 - W miejscu bunkra ŻOB - Miła 18 wzniesiono pomnik; w ruinach getta przy ul. Zamenhofa zostaje wzniesiony pomnik upamiętniający Żydów poległych w czasie II wojny światowej; w ruinach przy ul. Nowolipki wydobyto pierwszą część Archiwum Ringelbluma.

1947 - Do Warszawy z Łodzi przenoszą się centralne władze organizacji żydowskich; do odbudowanego budynku przedwojennej Biblioteki Judaistycznej przenosi się z Łodzi Centralna Żydowska Komisja Historyczna, następnie przekształcona w maju 1947 r. w Żydowski Instytut Historyczny.

1948 - Powstaje Związek Religijny Wyznania Mojżeszowego w PRL z siedzibą przy ul. Twardej 6; odsłonięcie pomnika Bohaterów Getta Warszawskiego.

1950 - Wydobycie drugiej części Archiwum Ringelbluma, ukrytej w dwóch bańkach na mleko.

X 1950 - Powstanie Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów (TSKŻ) w Polsce.

1955 - Państwowy Teatr Żydowski kierowany przez Idę Kamińską przenosi się do Warszawy z siedzibą na pl. Zwycięstwa.

1966 - W Warszawie w TSKŻ jest zarejestrowanych 6200 osób.

1968 - Po wystąpieniach już w 1967 I sekretarza PZPR Wł. Gomułki rozpoczyna się antysemicka nagonka. W jej wyniku z Polski wyemigrowało ok. 20 tys. osób.

1969 - Ukończenie budynku na pl. Grzybowskim, do którego przeniósł się teatr żydowski i inne świeckie organizacje żydowskie.

1981 - Utworzenie Społecznego Komitetu Opieki nad Cmentarzami i Zabytkami Kultury Żydowskiej przy Towarzystwie Opieki nad Zabytkami. Głównym terenem działania przez wiele lat był warszawski cmentarz żydowski przy Okopowej.

1982 - Ogrodzenie terenu cmentarza żydowskiego na Pradze dzięki pracy Fundacji Rodziny Nissenbaumów.

1983 - Po 6-letnim kompleksowym remoncie ponownie została otworzona synagoga Nożyków.

1988 - Powstanie z inicjatywy aktorki Gołdy Tencer Fundacji Shalom. Celem jej działania jest ocalenie pamięcie o Żydach Warszawy i Polski; utworzenie Fundacji Ronalda S. Laudera w celu odbudowy żydowskiego życia i tradycji. Jej przedstawicielem w Polsce został rabin M. Schudrich; wzniesienie pomnika w miejscu Umschlagplatzu i Traktu Pamięci Męczeństwa i Walki 1940-1943.

14 X 1988 - Spotkanie przedstawicieli ZRWM z papieżem Janem Pawłem II.

1989 - Do Polski przyjeżdża i zamieszkuje w Warszawie Naczelny Rabin Polski Pinchas Menachem Joskowicz.

1993 - Po raz pierwszy w historii stosunków chrześcijańsko-żydowskich biskup rzymskokatolicki i rabin Michael Schudrich modlili się razem w synagodze.

1994 - Utworzenie Fundacji Gęsia w celu renowacji żydowskiego cmentarza przy ul. Okopowej; otwarcie szkoły podstawowej Fundacji Ronalda S. Laudera Morasha - Dziedzictwo.

1995 - Odsłonięcie pomnika poświęconego "Żegocie" organizacji Rady Pomocy Żydom działającej w latach 1942-1945.

1996 - Próba podpalenia synagogi Nożyków; powstaje Komitet budowy Muzeum Historii Żydów Polskich, w pobliżu pomnika Bohaterów Getta.

1997 - Restytucja Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie.

1999 - Archiwum Getta Warszawskiego, zwane Archiwum Ringelbluma, zostaje wpisane na światową listę zabytków piśmiennictwa UNESCO ?Memory of the World?.

VI 2000 - Rabinem gminy warszawskiej zostaje Michael Schudrich.

Według opracowania Jana Jagielskiego ?Historia Żydów w Warszawie ? kalendarium? (http://warszawa.jewish.org.pl)


Wycieczka po żydowskiej Warszawie

foto11

Jan Jagielski oprowadza wycieczki po żydowskiej Warszawie, 2007 r.
(foto. Jolanta Pawlak)

O obecności i działalności Żydów na ziemiach polskich świadczy wiele pamiątek. Okrywając te ślady można wiele dowiedzieć się o historii Żydów i wiele nauczyć. Pierwsze udokumentowane wzmianki o warszawskich Żydach pochodzą z 1414 roku. Już w XV wieku jednym z ważniejszych traktów w Warszawie była ulica Żydowska, łącząca Wąski Dunaj z Rynkiem.

Do czasu edyktu króla Zygmunta Starego z 1527 roku, który zakazywał Starozakonnym osiedlania się w samym mieście, społeczność żydowska rozwijała się bez większych przeszkód.

Od 1775 roku Żydzi uzyskali prawo osiedlania się i wznoszenia domów w prawobrzeżnej, praskiej części Warszawy. W 1765 roku na Pradze mieszkało tylko 70 Żydów, a według danych z 1792 roku było ich już 892, czyli 14,5% mieszkańców ówczesnej Pragi. Dlatego bogaci Żydzi budowali okazałe kamienice w okolicy dworca Petersburskiego położonego przy ul. Wileńskiej. Na ulicy Ząbkowskiej i w jej sąsiedztwie znajdowały się liczne domy modlitewne i mykwy. Na ulicy Szerokiej (dziś ks. Kłopotowskiego) znajdowała się wspaniała okrągła synagoga, ocalała z pożogi wojennej, jednak w okresie PRL-u nie została ona odbudowana lecz rozebrana.

foto12

Budynek dawnej mykwy położony w sąsiedztwie nieistniejącej synagogi
przy ul. Kłopotowskiego (foto. Jolanta Pawlak)

W pobliżu synagogi, na ul. Jagiellońskiej, znajdował się Izraelicki Dom Sierot, na którym do dziś widnieje napis: ?Gmach Wychowawczy Warszawskiej Gminy Starozakonnych im. Michała Bergsona?. Dziś w tym budynku mieści się lalkowy Teatr Baj.

Według niektórych historyków prawobrzeżną Warszawę żydowską stworzył bankier Szmul Zbytkower (Józef Samuel Jakubowicz), którego folwark znajdował się na Pradze.

Z jego inicjatywy pod koniec XVIII wieku powstał Kirkut Żydowski na Bródnie, przeznaczony na pochówki ubogich Żydów. Ale spoczywają tu również przedstawiciele znakomitych rodów, m.in. Szmul Zbytkower czy Abraham Stern ? wynalazca triangułu mierniczego i młockarni. Stern był też pradziadkiem Antoniego Słonimskiego. Tu spoczywają także rodziny Bergsonów, Nissenbaumów, Sonnenbergów. W czasie II wojny światowej Niemcy zdewastowali cmentarz, a macewy wykorzystali do budowy dróg i lotnisk. Z 300 tys. grobów zachowało się 3000 macew, które po wojnie posłużyły jako materiał budowlany przy odbudowie Warszawy. Fragmenty płyt nagrobnych można znaleźć w wielu miejscach miasta np. jako krawężniki lub pergole. W latach 80. dzięki Fundacji Nissenbaumów, nekropolię częściowo uporządkowano i ogrodzono.

Za sprawą koneksji Szmula Zbytkowera i dzięki jego kapitałowi na Pradze rozwijała się społeczność żydowska z jej tradycjami i obyczajami stając się ważnym elementem wielokulturowego krajobrazu ówczesnej Warszawy. Gmina żydowska na Pradze była głównym skupiskiem ludności żydowskiej.

Wydarzeniem, które zakończyło się tragicznie dla ludności żydowskiej na Pradze była Insurekcja Kościuszkowska. Na wezwanie Tadeusza Kościuszki warszawscy Żydzi stanęli do walki z okupantem. We wrześniu 1794 roku Berek Joselewicz rozpoczął organizowanie pułku, na co otrzymał środki z Kasy Narodowej. Pułk został sformowany w ciągu czterech tygodni i przetrwał aż do rzezi Pragi. Rosjanie z zemsty za udział ludności żydowskiej w obronie Pragi, rabowali ich mienie i mordowali bezbronnych ludzi. Podczas rzezi Pragi w 1794 roku ofiarą kozaków padli przede wszystkim Żydzi. Zginęli prawie wszyscy żydowscy ochotnicy walczący w szeregach pułku (ok. 500 osób). Joselewicz uszedł z życiem.

Po rzezi Pragi pozostało tu jedynie 564 Żydów, a w 1796 roku odnotowano na Pradze 1513 mieszkańców wyznania mojżeszowego.

foto13

Dom Modlitewny w sąsiedztwie Bazaru Różyckiego na podwórzu
posesji przy ul. Targowej 50/52 (foto. Jolanta Pawlak)

Oprócz zamożnych, mieszkały na Pradze rzesze żydowskiej biedoty.

W rejonie Pragi pierwszą synagogę wzniesiono w 1807 roku. Była to drewniana budowla. Na jej miejscu w 1835 roku powstała murowana synagoga w kształcie rotundy, zaprojektowana przez Józefa Grzegorza Lessla. W całej Europie była tylko jedna podobna świątynia. Jej fundatorem był wnuk Szmula Zbytkowera, Gabriel Bereksohn. Budynek przetrwał II wojnę światową, lecz decyzją władz komunistycznych został rozebrany w 1961 roku. Dziś w miejscu synagogi znajduje się wzgórek na placu zabaw dla dzieci znajdujący się między ul. Jagiellońską i ul. Kłoporowskiego.

Od 1806 roku przepisy kolejnych rządów ? pruskich i rosyjskich, a później polskich ? zakazywały Żydom zamieszkania w miejscach reprezentacyjnych stolicy. Poza nielicznymi wyjątkami ? osób wykształconych i zamożnych ? społeczność żydowska skupiała się na Muranowie i Grzybowie, na Powiślu i na Pradze. Przemieszczaniu się Żydów do różnych rejonów Warszawy towarzyszyło przenoszenie i zakładanie świątyń. Najwięcej bożnic chasydzkich, które utrzymywane były przez zwolenników licznych cadyków mieściło się przy ul. Franciszkańskiej. W 1856 roku było ich w tym rejonie ok. 20. W okresie międzywojennym ich liczba wzrosła do 35. Były to zwykle pojedyncze sale modlitewne.

Społeczność postępowych Żydów polskich, zwykle wykształconych w Szkole Rabinów założonej w Warszawie w 1826 roku, wznosiła własne synagogi. Pierwsza powstała na Nalewkach w 1852 roku. Wielka synagoga na Tłomackiem, wzniesiona w 1878 roku przez Leandra Marconiego, powstała z inicjatywy postępowych Żydów Polskich i spolonizowanych Żydów Niemieckich osiadłych w Warszawie. Budowla była wkomponowana we wcześniejszą zabudowę Corraziego przy pl. Bankowym. Była to jedna z najwspanialszych budowli warszawskich drugiej połowy XIX wieku. W synagodze organizowano koncerty muzyki synagogalnej, które przyciągały rzesze miłośników ? także katolików.

foto14

Wielka Synagoga na Tłomackiem. Obecnie na jej miejscu stoi ?błękitny
wieżowiec?. Z lewej strony widoczny budynek Głównej Biblioteki Judaistycznej,
w której mieści się obecnie Żydowski Instytut Historyczny.

Hitlerowcy wysadzili w powietrze synagogę w symbolicznym akcie zagłady powstania w getcie warszawskim 16 maja 1943 roku.

Po wybudowaniu wielkiej synagogi na Tłomackiem gmach bożnicy na Daniłowiczowskiej przebudowany został na teatr, który działał do 1887 roku pod nazwą ?Mały?. Sale modlitwy istniały także na pl. Muranowskim i na ulicach Miłej, Wołyńskiej, Pawiej i Dzielnej. Panował tu prawdziwy żydowski rejwach. Najbardziej zdominowane przez kupców i drobnych przedsiębiorców zdominowane były Nalewki i Franciszkańska. W Śródmieściu największe skupisko bożnic znajdowało się na Pańskiej, Grzybowskiej, Twardej i Krochmalnej. Największa, schowana na podwórku posesji przy ul. Gnojnej 5, znana jako synagoga Hallego, działała od 1840 roku. Tu mieszkali najbardziej pobożni Żydzi.

Z pożogi wojennej ocalała tylko synagoga Nożyków, przy ul. Twardej, zbudowana w latach 1898-1902 dzięki fundatorom ? małżeństwu nożyków. W synagodze mogło się pomieścić 565 osób, a lepsze miejsca były licytowane. W czasie okupacji służyła jako magazyn, dlatego, choć ograbiona i zniszczona, przetrwała. Odremontowano ją dopiero w roku 1977, a otwarto 8 kwietnia 1983 roku.

W okresie międzywojennym Warszawę zamieszkiwała największa gmina Żydowska w Europie. Skupiała ona ponad 30% wszystkich mieszkańców Warszawy, czyli ponad 300 tys. osób. Wśród nich najmniejszą grupą byli zasymilowani, wykształceni i zamożni Żydzi należący do inteligencji i burżuazji. Większość stanowili chasydzi. Pomiędzy dwoma skrajnymi grupami znajdowali się zwykli tradycyjni ortodoksi. W obrębie każdej z tych grup istniały dodatkowe podziały ze względu na status majątkowy czy wykształcenie.

Na Pradze miejscową specjalnością społeczności żydowskiej ? oprócz handlu i rzemiosła 0 był handel końmi. W centralnej części dzielnicy znajdowały się dwa place targowe, na których handlowano końmi (rejon dzisiejszej ul. Okrzei i teren pomiędzy ulicami Floriańską i Jagiellońską).

foto15

Wnętrze synagogi Nożyków podczas święta chanuki (foto. Jolanta Pawlak)

Żydzi inwestują na Pradze w budowę nowych kamienic ? przyczyniając się do rozwoju dzielnicy, ale nabywają także wiele domów przy ul. Ząbkowskiej i ul. Targowej. W centralnej części Pragi uformowały się w XX wieku dwie wyraźne dzielnice żydowskie oddzielone ul. Targową. Po stronie zachodniej obok synagogi i mykwy powstaje Gmach Wychowawczy Gminy Starozakonnych im. Michała Bergsona. W latach 1924-1926 wzniesiony został Żydowski Dom Akademicki położony przy ul. Sierakowskiego 7. Imponujący gmach wg projektu Henryka Stifelmana, przeznaczony był dla 300 studentów. W latach 30. mieszkał tu Menachem Begin, studiujący prawo na Uniwersytecie Warszawskim.

Druga enklawa żydowska na wschód od ul. Targowej znajdowała się w kwartale między ulicami Brzeską, Ząbkowską, Kijowską i Targową. Ząbkowska nazywana była ?Nalewkami Pragi?, gdzie znajdowało się centrum żydowskiego handlu.

W 1921 roku Żydzi stanowili w różnych rejonach Pragi od 20% do 40%. Według szacunków z 1928 roku znajdowało się tu 38 domów modlitwy, przeważnie w zaadaptowanych do tego celu mieszkaniach i specjalnych salach (m.in. przy ul. Ząbkowskiej 11). Dom modlitewny znajdował się przy ul. Targowej 50.52.

W latach 1927-1938 nastąpił spadek liczby ludności żydowskiej na Pradze o ok. 4%, co spowodowane było ich emigracją.

Intelektualiści, artyści i naukowcy Żydowscy należeli do elity intelektualnej Warszawy. Uczestniczyli aktywnie w życiu kulturalnym stolicy. Za sprawą Samuela Olgerbranda, Salomona Loewentala, Michała Arcta i Jakuba Mortkowicza stali się najważniejszymi przedstawicielami słowa drukowanego w Polsce. Dzięki wsparciu finansowemu i organizacyjnego Żydów powstała Filharmonia \warszawska, gdzie później rozwijali swój talent Grzegorz Fitelberg i Władysław Szpilman. Nie można przecenić ich udziału przy tworzeniu Muzeum Rolnictwa i przemysłu, Biblioteki Publicznej i Politechniki Warszawskiej.

Klimat przedwojennej żydowskiej Warszawy wspaniale oddał piewca i kronikarz tamtych czasów, laureat Nagrody Nobla, Isaac Bashevis Singer.

Przedwojenna Warszawa to miasto licznych kabaretów, teatrów i wytwórni filmowych. Trudno sobie wyobrazić ich działalność bez takich postaci jak: Marian Hemar, Julian Tuwim, Konrad Tom czy Andrzej Włast. A to tylko niektórzy z licznej plejady warszawskich artystów. Wśród warszawskich twórców, artystów, naukowców, literatów, architektów czy lekarzy było bardzo wielu zasymilowanych Żydów. Trudno wyobrazić sobie obraz ówczesnego miasta bez ich udziału w krajobrazie kulturowym. O tym jak liczną stanowili społeczność świadczą m.in. żydowskie cmentarze, z największym w Europie cmentarzem przy Okopowej.

Cmentarz Żydowski w Warszawie przy ul. Okopowej (dawniej Gęsia), założony został w 1799 roku. Jest jednym z największych cmentarzy żydowskich w świecie i stanowi materialny i duchowy pomnik społeczności żydowskiej w Polsce wymordowanej przez hitlerowców w latach okupacji. Zajmuje ponad 33 ha. Pochowano na nim ok. 250 tys. osób. Spoczywają tu rabini i cadycy, duchowi mistrzowie chasydyzmu, krzewiciele języka hebrajskiego, twórcy literatury, prasy i teatru w języku jidisz, wielcy pisarze - Perec, Anski, Stryjkowski, zasłużeni aktorzy - Estera Rachel Kamińska, Chewel Buzgan, historyk - prof. Majer Bałaban, twórca języka esperanto - dr Ludwik Zamenhof. Pochowani są tu również ludzie uważający się za Polaków pochodzenia żydowskiego - Szymon Askenazy, Feliks Perl, Leon Berenson. Są tu groby wybitnych przemysłowców, lekarzy, adwokatów, inżynierów, działaczy społecznych, m.in. prezesa Gminy Żydowskiej w Getcie Warszawskim - inż. Adama Czerniakowa i jego żony dr Felicji Czerniakow. W masowych mogiłach z czasów wojny złożono prochy tysięcy bezimiennych ofiar getta. Cmentarz jest nadal czynny.

foto16

Fragment Cmentarza Żydowskiego przy ul. Okopowej ? stara kwatera
grzebalna z zabytkowymi macewami (foto. Jolanta Pawlak)

Dla narodu żydowskiego II wojna światowa była największą tragedią i symbolem zagłady. Już kilka miesięcy po zajęciu Warszawy, Niemcy nakazali Żydom noszenie opasek z gwiazdą Dawida, zakazali wejścia do parków, korzystania z pociągów, tramwajów oraz nieoznakowanych restauracji. W połowie kwietnia 1940 roku zaczęto wznosić mur odgradzający teren przyszłego getta od reszty miasta.

foto17

Warszawa, ul. Lubeckiego - widok od strony ul. Gęsiej w kierunku
Pawiej. Zdjęcie pochodzi z Archiwum Ringelbluma (WAR1298):
http://www.jewishinstitute.org.pl/pl/edukacja/public

Pół roku później teren tez nazwano ?izolowanym obszarem epidemiologicznym?. Na 340 ha zamknięto ok. 450 tys. Żydów, w tym ok. 145 tys. przeniesionych z innych części miasta (m.in. z Pragi) i z miejscowości podwarszawskich. Nędza, głód i choroby dziesiątkowały mieszkańców getta. Od lipca 1942 roku wywieziono ponad 300 tys. mieszkańców getta do obozu zagłady w Treblince. Na początku 1943 roku na niewielkim obszarze położonym w sąsiedztwie Umschlagplatzu, pozostało ok. 70 tys. osób zatrudnionych w zakładach pracy przymusowej. Na początku kwietnia 1943 roku działacze Żydowskiego Związku Wojskowego kierowanego przez Dawida Moryca Apfelbauma oraz Żydowskiej Organizacji Bojowej pod przywództwem Mordechaja Anielewicza i Marka Edelmana, zdecydowali o podjęciu walki z hitlerowcami. W dniu 19 kwietnia 1943 roku ? w wigilię święta Paschy ? wybuchło powstaniemw getcie warszawskim. Nie miało ono żadnych szans wobec miażdżącej przewagi uzbrojonych okupantów.

24 kwietnia powstańcy zmuszeni zostali do wycofania się do bunkrów, a 8 maja padł bunkier dowództwa, w którym poległ komendant Anielewicz i inni członkowie sztabu. Rozproszone oddziały walczyły jeszcze w gruzach getta przez następne 8 dni. Garstka ocalałych powstańców ewakuowała się kanałami na stronę aryjską. Upadek powstania hitlerowcy obwieścili 16 maja 1943 roku wysadzając w powietrze Wielką Synagogę Warszawską na Tłomackiem. Potem wypalone getto zrównali z ziemią. Co roku Fundacja Shalom organizuje uroczyste obchody rocznicy powstania w Getcie Warszawskim.

foto18

Warszawa. Most oddzielający duże i małe getto nad ul. Chłodną.
Zdjęcie pochodzi z Archiwum Ringelbluma (WAR1330):
http://www.jewishinstitute.org.pl/pl/edukacja/public

foto18

Most nad ul. Chłodną łączący małe i duże getto
(po lewej stronie), 1942(W043):
http://www.jewishinstitute.org.pl/pl/edukacja/public

Na podstawie:

  1. Katarzyna Majcherczyk, ?Bejt olam ? Dom wieczności?, Stolica nr 2, luty 2008;
  2. Janusz Sujecki, ?Ludność żydowska Pragi do drugiej wojny światowej? [w:] ?Warszawskiej Pragi dzieje dawne?, Warszawa 2006;
  3. Cmentarz Żydowski przy Okopowej (http://www.jewishcem.waw.pl/polish)

Więcej informacji na temat kultury, historii i tradycji Żydów warszawskich:

  1. Cmentarze: http://www.jewishcem.waw.pl; http://www.beisolam.jewish.org.pl; http://www.kirkuty.xip.pl;
  2. Getto warszawskie: http://warszawa.getto.pl; http://www.e-warszawa.com/e-warszawa/getto-warszawskie;
  3. Historyczne miejsca: http://www.um.warszawa.pl/zmh/wstep.htm; http://www.jewishinstitute.org.pl;
  4. Społeczność żydowska w Polsce: http://www.jewish.org.pl; http://www.zydziwpolsce.edu.pl;
  5. Religia: http://www.warszawa.jewish.org.pl;
Poprawiony: 19 października 2010
 
© Zabi