english


faniMani


Zrównoważony rozwój miast - Miasto jako ekosystem
Spis treści
Zrównoważony rozwój miast
Miasto jako ekosystem
Fenomen urbanizacji
Planeta rozlewających się miast
Miasto z problemami czy problemy z miastem?
Czym oddychają miasta?
Zarządzanie zrównoważonym rozwojem miast
Wskaźniki, czyli rozwój pod kontrolą
W kierunku zrównoważonego rozwoju miast
Materiały źródłowe
Wszystkie strony

Miasto jako ekosystem

Miasto kojarzy się najczęściej z dużymi osiedlami mieszkaniowymi, centrami handlowymi i administracyjnymi, z asfaltowymi ulicami po których ciągną sznury samochodów, z pośpiechem ludzi podążających w różnych kierunkach. Każdy ma swój obraz miasta odpowiadający miejscu, w którym mieszka lub które zna.

Obszary zurbanizowane stanowią niebagatelną część środowiska i przestrzeni. Ich rozwój charakteryzuje duża dynamika co powoduje, że wpływ miast na kształtowanie oblicza biocenoz na naszej planecie jest bardzo duży.

Ekosystem to fragment przyrody stanowiący funkcjonalną całość odróżniającą się od innych jednostek, w której za-chodzi wymiana między jej częścią żywą ? biocenozą (złożoną ze składników biotycznych, czyli wszystkich organizmów występujących na danym terenie powiązanych ze sobą wieloma zależnościami: konkurencja, drapieżnictwo, pasożytnictwo, symbioza i inne), a nieożywioną ? biotopem (złożonym ze składników abiotycznych obejmujących zarówno warunki klimatyczne, budowę geologiczną wraz ze wszystkimi czynnikami, do których zalicza się m.in. temperaturę, wodę, światło, zasolenie, ciśnienie oraz chemię wody i gleby). Ekosystem ma zazwyczaj czteropoziomową strukturę pokarmową. Te poziomy to: środowisko abiotyczne ? materia nieożywiona w środowisku, producenci - organizmy samożywne, które użytkują wyłącznie abiotyczną część ekosystemu, konsumenci - organizmy cudzożywne (zwierzęta i człowiek), reducenci - destruenci, czyli bakterie i grzyby powodujące rozkład materii organicznej. Wyróżnia się podstawowe ekosystemy: lądowe, wodne, sztuczne, naturalne.

Dyskusja nad miastem jako układem ekologicznym toczy się od wielu lat. Jednak do tej pory nie ma jednolitego poglądu na ten temat. Podstawą do badania i opisywania układów ekologicznych miasta stał się model ekosystemu.

Jedna z koncepcji traktuje miasto jako mozaikę różnych ekosystemów, które wykształciły się w zależności od warunków środowiska oraz sposobu i stopnia zainwestowania przestrzeni przez człowieka. Każdy z tych ekosystemów, o względnie jednorodnych cechach i warunkach siedliskowych, charakteryzuje się ciągłością w obrębie miasta. Koncepcja ta zakłada, że populacja ludzka nie jest częścią struktury ekosystemu, gdyż jej źródła pozyskiwania energii są inne niż komponentów tego układu. Żywność i surowce energetyczne, potrzebne do zasilania miejskiej społeczności, pochodzi w przeważającej części z obszarów pozamiejskich. Produkcja pierwotna ekosystemów miejskich jest w minimalnym stopniu wykorzystywana przez mieszkańców (np. warzywa i owoce z ogrodów działkowych i przydomowych lub inne produkty z lasów, sadów, cieków i zbiorników wodnych). Oznacza to, że człowiek nie pozostaje w zależnościach troficznych od ekosystemów miejskich.

Łańcuch pokarmowy, czyli łańcuch troficzny to szereg organizmów ustawionych w takiej kolejności, że każda poprzedzająca grupa (ogniwo) jest podstawą pożywienia następnej. Wiążą one ze sobą producentów, konsumentów i destruentów w poszczególnych biocenozach. Łańcuchy troficzne tworzą sieć zależności pokarmowych. Dzięki nim możliwy jest obieg materii i przepływ energii w ekosystemach.

Inny model zakłada, że miasto w całości jest ekosystemem ? razem z infrastrukturą i człowiekiem jest strukturalno-funkcjonalnym układem ekologicznym, w którym można wyodrębnić wszystkie procesy ekologiczne zachodzące w ekosystemach antropogenicznych. Do tych procesów należą przepływ energii i krążenie materii. Ekosystem miasta jest układem otwartym, w którym populację ludzką należy traktować nie tylko w kategoriach ekologicznych, ale także socjalnych, kulturowych, ekonomicznych. Człowiek, jako twórca tego układu, jest animatorem i zarządzającym mechanizmami, które decydują o funkcjonowaniu systemu miejskiego. Taki układ nie może działać bez zasilania z zewnątrz. Podstawowymi cechami tego ekosystemu są:

  • nadmiernie rozbudowana populacja jednego gatunku (człowieka) kosztem ograniczenia innych populacji;
  • niewielki udział obszarów ekologicznie czynnych, wykazujących mniejszą aktywność niż w warunkach naturalnych lub seminaturalnych;
  • największa aktywność i bogactwo procesów ekologicznych w układach wielowarstwowych;
  • niższa wydajność ekologiczna zieleni kultywowanej w porównaniu z analogicznymi układami w krajobrazie otwartym;
  • silne uzależnienie funkcjonalności ekosystemów miejskich od jakości środowiska.

Ekosystem miejski charakteryzuje się dużą redukcją pierwotnych producentów na rzecz dominacji konsumentów. Jest to ekosystem niezrównoważony o ogromnej ilości metabolitów. Nawet przy intensywnej recyrkulacji zawsze pozostaje w nim znaczna ilość odpadów (stałych, ciekłych i gazowych), czyli jest to system nie mający zdolności do naturalnej samoregulacji i dlatego łatwo ulegający zaburzeniom lub uszkodzeniom. Nawet przy dobrej strukturze i organizacji wymaga dużego wkładu energii do podtrzymywania i równoważenia zachodzących w nim procesów. Różnorodne funkcje jakie pełni ekosystem miejski ujawniają się w przestrzennym zagospodarowaniu miast, gdzie dominują obszary o funkcji mieszkaniowej, tereny produkcyjne, usługowe, rekreacyjne, komunikacyjne. W ekosystemie miejskim, wytworzonym przez człowieka, to człowiek pełni nie tylko podstawową funkcję ekologiczną, ale także odgrywa dominującą rolę społeczną, gospodarczą, kulturową czy administracyjną.

Miasto jest skomplikowaną strukturą, której nie można odnosić wyłącznie do poziomu planistycznego. Przyrodnicze i środowiskowe uwarunkowania rozwoju miast mają istotne znaczenie dla prawidłowego planowania i lokalizowania infrastruktury technicznej, transportowej, terenów wypoczynkowych i usługowych oraz zabudowy mieszkaniowej, gdyż wszystkie elementy systemu miejskiego są ze sobą powiązane i oddziałują wzajemnie na siebie.

Miasto, jakkolwiek by je postrzegano, zawsze pozostaje nietypowym układem o bardzo przekształconym i zmienionym środowisku, zasadniczo różniącym się od terenów pozamiejskich. Środowisko miejskie odznacza się zmodyfikowanym klimatem, zanieczyszczeniem powietrza, wód powierzchniowych i podziemnych, degradacją warstwy glebowej oraz skażeniem organizmów żywych. Zdominowane przez człowieka i jego działalność charakteryzuje się słabym rozwojem struktur i brakiem stabilności. I choć jest ono sztucznym tworem, to jest częścią biosfery.

miasta_foto1_640x480

Fot. 1. Panorama Warszawy, z Wisłą jako głównym elementem
struktury przestrzennej i korytarzem ekologicznym.



Poprawiony: 19 października 2010
 
© Zabi