english


faniMani


Zrównoważony rozwój miast - Fenomen urbanizacji
Spis treści
Zrównoważony rozwój miast
Miasto jako ekosystem
Fenomen urbanizacji
Planeta rozlewających się miast
Miasto z problemami czy problemy z miastem?
Czym oddychają miasta?
Zarządzanie zrównoważonym rozwojem miast
Wskaźniki, czyli rozwój pod kontrolą
W kierunku zrównoważonego rozwoju miast
Materiały źródłowe
Wszystkie strony

Fenomen urbanizacji

Zjawisko gwałtownej urbanizacji jest charakterystyczne dla współczesnych czasów. Występuje ono na całym świecie, chociaż przybiera różne formy. Jego wspólną cechą jest to, że w dużej mierze ma charakter spontaniczny i gwałtowny.

Proces urbanizacji polega na przekształceniach, w wyniku których teren i jego mieszkańcy nabierają charakteru miejskiego. Geografia osadnictwa pod pojęciem urbanizacji - tzn. umiastowienia, widzi proces polegający na zwiększaniu się liczby mieszkańców miast. Stopień (wskaźnik) urbanizacji danego obszaru wyrażany jest odsetkiem ludności tego terytorium żyjącej w miastach. Oznacza to również wzrost powierzchni miast kosztem terenów sąsiednich i coraz większy wpływ na wygląd, krajobraz i życie mieszkańców tych terenów. Urbanizacja jest więc zjawiskiem geograficznym ? odnoszącym się do miejsca, jego cech i funkcji oraz socjologicznym - odnoszącym się do ludzi żyjących w mieście i ich stylu życia.

Rozwój ludnościowy i gospodarczy wielkiego miasta nie zatrzymuje się na jego administracyjnej granicy. Granica administracyjna miasta, też nie jest ustanowiona raz na zawsze. Po 1950 roku granica Krakowa zmieniana była trzy razy. Za każdym razem przyłączano do miasta kolejne osiedla i podkrakowskie wsie. W 1951 roku powierzchnia Warszawy wzrosła ze 135 km? aż do 412 km?. To ogromny przyrost. Kolejne zmiany granicy Warszawy, związane z włączeniem do stolicy kolejnych miejscowości, nie odbywały się już na tak wielką skalę:

  • w 1957 roku włączono do Warszawy miasto Rembertów,
  • w 1977 do stolicy przyłączono podwarszawską dzielnicę przemysłową Ursus oraz kilka podwarszawskich wsi, składających się na dzisiejszą Białołękę, jedną z największych dzielnic,
  • w 1992 roku w granicach miasta znalazło się też trochę terenów wiejskich - np. wieś Aleksandrów w pobliżu Falenicy,
  • w 2002 roku dołączyła Wesoła.

Obecnie Warszawa zajmuje powierzchnię 517 km2. Lecz aby uzmysłowić sobie skalę zmian, czyli skalę urbanizacji, która postępowała od 1951 roku, wystarczy wymienić nazwy dzisiejszych osiedli czy dzielnic, które przed przyłączeniem do Warszawy, były wsiami lub niewielkimi podmiejskimi miejscowościami: Ursynów, Natolin, Wolica, Kabaty, Bemowo, Włochy, Jelonki, Górce, Wawrzyszew, Chomiczówka, Wilanów, Powsin, Bródno, Tarchomin, Nowodwory, Pelcowizna, Śliwice, Golędzinów, Choszczówka...

W wyniku koncentrowania się w mieście i w jego najbliższym otoczeniu różnych podmiotów gospodarczych i ludności dochodzi do zmian użytkowania ziemi i wzrostu intensywności zabudowy. Podmiejskie miasteczka i wsie wiążą się coraz silniej z głównym ośrodkiem, tworząc układ przestrzenno-strukturalny zwany aglomeracją lub zespołem miejskim. Dlatego roczniki statystyczne podają dla większości wielkich miast dwie różne liczby ludności: dla miasta ? w granicach administracyjnych i dla zespołu miejskiego. Wielkości te znacznie się różnią, jeśli zespół miejski jest rozległy, a granice miasta stabilne i ciasne. Na przykład dla Nowego Jorku było to: miasto ? ponad 8 milionów i aglomeracja ? ok. 19 milionów, a dla Warszawy odpowiednio: 1,76 miliona i ok. 3,0 milionów. W 2008 roku krakowska aglomeracja liczyła 1,5 miliona mieszkańców w promieniu 35 km od granic miasta.

Aglomeracja jest zintegrowanym zespołem osadniczym skupionym wokół jednego dużego dominującego ośrodka miejskiego. Mniejsze miejscowości są powiązane z ośrodkiem gospodarczo i funkcjonalnie. Miasto dominujące posiada wielorakie złożone funkcje związane z zarządzaniem, administracją, działalnością instytucji finansowych, oświatowych, wyższych uczelni i innych usług wyższego rzędu. Miasta satelitarne specjalizują się zwykle w określonej działalności, pełniąc m.in. funkcje mieszkaniowe (tzw. sypialnie), komunikacyjne, przemysłowe, związane z działalnością usługową.

Aglomeracja powstaje w kilku etapach w wyniku suburbanizacji. W pierwszym etapie ośrodek dominujący wchłania rozbudowujące się przedmieścia i mniejsze miejscowości w jego otoczeniu. Powstające na obrzeżach miasta duże osiedla mieszkaniowe stymulują rozwój sieci drogowej i systemu transportu miejskiego. Następnie dochodzi do rozładowania nadmiernej koncentracji ludności i działalności gospodarczej w samym mieście. Są one stopniowo przenoszone na obrzeża miasta i poza jego granice (proces deglomeracji). Poza miastem powstają suburbia, czyli osiedla domów jednorodzinnych oraz niskiej zabudowy wielorodzinnej i willowej. Przenoszący się do nich bogatsi mieszkańcy miasta, którzy dzięki transportowi indywidualnemu bądź zbiorowemu, nie tracą więzi funkcjonalnych z ośrodkiem miejskim (dojeżdżając do pracy, szkół, uczelni, korzystając z wielu usług w mieście). Zmianie ulegają więc kierunki migracji: ludność z miasta przenosi się poza miasto, a mieszkańcy z odległych nawet miejscowości napływają nie tylko do miasta, ale także na przedmieścia. W kolejnej fazie dochodzi do wyprowadzania poza miasto przemysłu, uciążliwych zakładów usługowych i komunalnych, magazynów, hurtowni, hipermarketów itp. Także wiele nowych inwestycji lokowane jest poza miastem. Na obszarze aglomeracji następuje koncentracja potencjału gospodarczego, zainwestowania technicznego oraz wzrost gęstości zaludnienia. Rozwijają się satelity wielkiego miasta, przejmując część funkcji miejskich, lecz pozostając w dużym uzależnieniu od głównego miasta w zakresie pozostałych funkcji wyższego rzędu. W ten sposób pod wpływem głównego ośrodka powstaje spójny system osad-niczy tworzący aglomerację lub konurbację.

W ciągu ostatnich dwustu lat ludność miejska na świecie szybciej rosła niż liczba ludności ogółem. Szacuje się, że w roku 1800 wynosiła ona ok. 30 milionów, gdy obecnie przekroczyła 3 miliardy. Nic nie wskazuje na to, aby proces ten został szybko zahamowany.

Najsilniej zurbanizowanym regionem świata jest Australia z Nową Zelandią, gdzie w miastach mieszka ok. 88% ludności. W Europie odsetek ten wynosi ok. 72%, a w Ameryce Północnej ok. 80%. W Azji wskaźnik ten osiąga 42%, a w Ameryce Łacińskiej ok. 78%. Największą dynamikę wzrostu mieszkańców miast obserwuje się w Afryce, gdzie w 1990 roku mieszkańcy miast liczyli 32% ogółu ludności, a w 2010 roku ich udział ma wzrosnąć do 40%. W Polsce wskaźnik ten wynosi ponad 62%. W innych krajach europejskich odsetek ludności miejskiej wynosi: w Belgii ? 97,4%, w Danii ? 85,1%, we Francji ? 75,5%, w Holandii ? 89,6%, w Luksemburgu ? 91,9%, w Niemczech ? 87,7%. Najniższe wskaźniki w Europie mają: Słowenia ? 49,1%, Słowacja ? 57,6%, Irlandia ? 59,3%, Grecja ? 60,3% i Finlandia ? 60,5%. Ponieważ pojęcie miasta w różnych regionach i krajach rozumiane jest nieco inaczej, stąd trudność w jednoznacznym określeniu udziału mieszkańców miast na poszczególnych kontynentach.

Według The States of World?s Cities 2001, w 2000 roku aż 19 miast liczyło ponad 10 milionów mieszkańców, 22 miasta miały od 5 do 10 milionów i 370 miast od 1 do 5 milionów. Prognozy mówią, że w 2030 roku liczba mieszkańców miast wzrośnie do ok. 5 miliardów ? przy ogólnej liczbie mieszkańców Ziemi wynoszącej ok. 8 miliardów. Wydaje się więc zasadne używanie w odniesieniu do mieszkańców miast pojęcia homo urbanus, jako osobnika żyjącego w gęsto zaludnionym środowisku miejskim, charakteryzującego się przewidywalnymi zachowaniami opartymi na przyjętych wspólnych normach (stylach życia) i dostępem do dużej ilości informacji oraz niemal całkowicie oderwanego od środowiska naturalnego.

Dynamika wzrostu liczby ludności w Polsce w ostatnich pięćdziesięciu latach była znacznie wolniejsza od tempa wzrostu liczby mieszkańców miast w tym samym czasie. W porównaniu z rokiem 1950 ogólna liczba ludności w Polsce wzrosła o 53%, a liczba mieszkańców miast - w tym samym czasie, zwiększyła się o ponad 124%. W 1950 roku w miastach mieszkało ok. 10 milionów osób, a w 2003 roku prawie 24 miliony. Udział ludności miejskiej wzrósł w tym okresie z ok. 43% do ok. 62%. W ogólnej liczbie ludności udział ludności miast powyżej 100 mieszkańców wzrósł z 18,2% do ok. 30%. Z tym, że od końca lat 90. obserwuje się w Polsce spadek liczby ludności dużych miast.

Wzrost liczby ludności miejskiej w Polsce i jego dynamika zależy od różnych zjawisk, m.in. od wielkości przyrostu naturalnego w miastach, od skali migracji, od liczby miast. Należy mieć na uwadze, że liczba miast w Polsce rosła z roku na rok. W 1950 roku było ich 748, w 1990 roku 832, a w 2003 roku już 874. Równocześnie zmalała liczba miast małych - do 5 tys. mieszkańców, a zwiększył się udział miast od 5 tys. do 10 tys. mieszkańców. Jednak w ogólnej liczbie ludności miejskiej zmniejszył się udział mieszkańców dużych miast (100 - 200 tys.) ? z 17,4% w 1950, do 12,7% w 2003, choć liczba tych miast w tym czasie wzrosła z 13 do 22. W ostatnim czasie zmniejszyła się także liczba miast powyżej 200 tys. mieszkańców. W 1990 roku było ich w Polsce 20, a w 2003 roku 18. Liczba ludności w tych miastach zmniejszyła się w tym samym okresie o ponad 590 tys. Ważnym wskaźnikiem jest także zmniejszająca się liczba osób przenoszącej się ze wsi do miast. W 1999 roku saldo migracji wieś-miasto wynosiło tylko 2,8 tys. osób.

miasta1

Ma to swoje źródło w procesie suburbanizacji, czyli w przenoszeniu się ludności z miast do stref podmiejskich. Zjawi-sko to ma swoje oblicze ekonomiczne, wynikające z wysokich cen mieszkań i nieruchomości w mieście, a znacznie niższych w rejonach podmiejskich. Inną przyczyną jest pogarszająca się jakość życia w miastach: zanieczyszczenie powietrza pochodzące z głównych tras komunikacyjnych oraz ze źródeł komunalno-bytowych, rosnący hałas, kurczące się tereny zieleni i tereny leśne ? jedyne miejsca wypoczynku i płuca miast, niewydolność systemu transportowego, rosnące koszty utrzymania wynikające m.in. z korzystania ze środowiska (opłaty za wodę, ścieki, wywóz i utylizację odpadów).

Podobny proces zachodził przez wiele lat w dużych miastach Europy Zachodniej. Jego konsekwencją było m.in. wyludnianie się (kurczenie się) dużych ośrodków miejskich przy jednoczesnym wzroście średniej wieku ich mieszkańców (starzenie się populacji miejskiej). Wyludnianie się głównego miasta (przede wszystkim jego dzielnic centralnych) i odpływ z niego najlepiej sytuowanej części mieszkańców, nazywane jest dezurbanizacją. W mieście zostaje ludność niezamożna w średnim i starszym wieku, której nie stać lub która nie chce mieszkać w domu za miastem. Zmniejszają się zatem wpływy do kasy miejskiej co pociąga za sobą mniej pieniędzy na utrzymanie i modernizację kosztownej infrastruktury miejskiej. Żeby przeciwdziałać temu zjawisku, prowadzącemu do degradacji centrów miast i przyciągnąć zamożnych obywateli zmęczonych dalekimi i uciążliwymi dojazdami do pracy spoza miasta, budowane są w ich obszarze luksusowe apartamenty. Centra miast są także rewitalizowane, nadaje się im nowy wizerunek i wprowadza nowe funkcje, m.in. lokuje prestiżowe instytucje (kultury, nauki, polityki) lub siedziby międzynarodowych organizacji i firm. Na tym etapie jest m.in. Londyn, Bruksela, Leeds, Amsterdam, Paryż, Frankfurt, Rotterdam, Genewa, Sztokholm, Oslo, Helsinki, Madryt, a w Stanach Zjednoczonych np. Nowy Jork.

miasta_foto2_640x480

Fot. 2. Po rewitalizacji Krakowskie Przedmieście stało się najatrakcyjniejszą przestrzenią publiczną w Warszawie
z wieloma galeriami, restauracjami i luksusowymi sklepami.

Obserwowana od ponad stu lat tendencja określana mianem rozprzestrzenianie się lub rozlewanie się miast, znana także jako ?urban sprawl? stała się plagą ostatnich czasów, lecz w wielu krajach już w na początku XX w. uznane została za szkodliwą i dzięki podjęciu działań prawnych i administracyjnych została skutecznie wyhamowana. Są też kraje - w tym Polska, gdzie toleruje się ją do dziś.

We współczesnym ujęciu urbanizację rozumie się jako kompleks procesów ekonomicznych, społecznych, demograficz-nych i kulturowych prowadzących do wzrostu miast i liczby ich mieszkańców, koncentracji ludności (m.in. w wyniku migracji) na obszarach miejskich i ich rozrastania się przestrzennego, koncentracji działalności gospodarczej i administracyjnej powodującej wzrost znaczenia miast, kształtowania specyficznych wzorców kulturowych (miejskiego stylu życia) oraz specyficznych wzorców architektury i fizjonomii krajobrazu.



Poprawiony: 19 października 2010
 
© Zabi